جایگاه مفهوم قدرت و منطق تحول تاریخی در سیاستگذاری علوم انسانی اسلامی از خلال نقد و بررسی آرای میشل فوکو*
Article data in English (انگلیسی)
- Barad, Karen (2007). Meeting the Universe Halfway: Quantum Physics and the Entanglement of Matter and Meaning. Durham: Duke University Press.
- Barnes, S. Barry (1977). Interests and the Growth of Knowledge. London: Routledge & Kegan Paul.
- Bijker, Wiebe (1995). Of Bicycles, Bakelites, and Bulbs: Toward a Theory of Sociotechnical Change. Cambridge, MA: The MIT Press.
- Bloor, David (1991). Knowledge and Social Imagery. Chicago: University of Chicago Press.
- Bozeman, Barry (1987). All Organizations Are Public: Bridging Public and Private Organizational Theories. San Francisco: Jossey-Bass.
- Burkitt, Ian (1993). Overcoming metaphysics: Elias and Foucault on power and freedom. Philosophy of the Social Sciences, 23(1), 50-72.
- Collins, Harry (1985). Changing Order: Replication and Induction in Scientific Practice. London: Sage Publications.
- Feenberg, Andrew (2002). Transforming Technology: A Critical Theory Revisited. New York: Oxford University Press.
- Felt, Ulrike, Hackett, Edward J., Amsterdamska, Olga, and Lynch, Michael (2007). The Handbook of Science and Technology Studies. Cambridge, MA: The MIT Press.
- Fleck, Ludwik (1979). Genesis and Development of a Scientific Fact. Chicago: University of Chicago Press.
- Fuller, S. (1997). The secularization of science and a new deal for science policy. Futures, 29(6), 503-483.
- Fuller, Steve (2000). Thomas Kuhn: A Philosophical History for Our Times. Chicago: University of Chicago Press.
- Goldman, Steven L. and Greiger, Elisha (1989). Science, Technology, and Social Progress. Bethlehem: Lehigh University Press.
- Gross, Matthias (2010). Ignorance and Surprise: Science, Society, and Ecological Design. Cambridge, MA: The MIT Press.
- Haraway, Donna (1991). Simians, Cyborgs, and Women: The Reinvention of Nature. New York: Routledge.
- Harding, Sandra (1991). Whose Science? Whose Knowledge? Thinking from Women's Lives. Ithaca: Cornell University Press.
- Hessen, B. (1931). The Social and Economic Roots of Newton’s Principia, in Science at the Crossroads. London: Cass.
- Jain, S. Lochlann (2013). Malignant: How Cancer Becomes Us. Berkeley: University of California Press.
- Jasanoff, Sheila (1995). Science at the Bar: Law, Science, and Technology in America. Cambridge, MA: Harvard University Press.
- Kuhn, Thomas (1996). The Structure of Scientific Revolutions. Chicago: University of Chicago Press.
- Latour, B. (2017). On Actor-Network Theory. A Few Clarifications Plus More Than A Few Complications. Philosophical Literary Journal Logos, 27. (1), 197-137.
- Latour, Bruno and Woolgar, Steve (1979). Laboratory Life: The Social Construction of Scientific Facts. Beverly Hills: Sage Publications.
- Law, John (1994). Organizing Modernity: Social Ordering and Social Theory, Oxford: Blackwell.
- MacKenzie, Donald Angus (1990). Inventing Accuracy: A Historical Sociology of Nuclear Missile Guidance. Cambridge, MA: The MIT Press.
- Matthew, D. (2005). Science in Society. London: Red Globe Press.
- May, Carl and Gibbons, Michael (2011). The New Production of Knowledge: The Dynamics of Science and Engineering in Contemporary Societies. London: Sage.
- Mol, Annemarie (2002). The Body Multiple: Ontology in Medical Practice. Durham: Duke University Press.
- Morison, Elting E. (1966). Men, Machines, and Modern Times, Cambridge. MA: The MIT Press.
- Murphy, Michelle (2017). The Economization of Life: Humanitarian Science and the Bioeconomy of Birth. Durham: Duke University Press.
- Noble, David F. (1984). Forces of Production: A Social History of Industrial Automation. New York: Oxford University Press.
- Pinch, Trevor and Trocco, Frank (2002). Analog Days: The Invention and Impact of the Moog Synthesizer. Cambridge, MA: Harvard University Press.
- Restivo, S. (2010). Bruno Latour: The Once and Future Philosopher, Entry in The New Blackwell Companion to Major Social Theories, Boston: Blackwell.
- Rip, Arie, Misa, Thomas J. and Schot, Johan (1995). Managing Technology in Society: The Approach of Constructive Technology Assessment, London: Pinter.
- Schaffer, Simon and Shapin, Steven (1985). Leviathan and the Air-Pump: Hobbes, Boyle, and the Experimental Life. Princeton: Princeton University Press.
- Schot, Johan and Rip, Arie (1996). The Past and Future of Constructive Technology Assessment. Technological Forecasting and Social Change, 54(2-3), 251-268.
- Stiegler, Bernard (1998). Technics and Time, 1: The Fault of Epimetheus. Stanford: Stanford University Press.
- Suchman, Lucy (1987). Plans and Situated Actions: The Problem of Human-Machine Communication. Cambridge: Cambridge University Press.
- Verran, Helen (2001). Science and an African Logic. Chicago: University of Chicago Press.
- Wajcman, Judy (2015). Pressed for Time: The Acceleration of Life in Digital Capitalism. Chicago: University of Chicago Press.
- Williams, Robin (2003). Where is the Technology in Studies of Technology?, in How Users Matter. Boston: Kluwer Academic Publishers.
- Winner, Langdon (1977). Autonomous Technology: Technics-out-of-Control as a Theme in Political Thought. Cambridge, MA: The MIT Press.
- Woolgar, Steve (1988). Science: The Very Idea. Chichester: Ellis Horwood.
- Zucherman, H. and Cole, J. (1975). Women in American Science. Minerva, 13, 102-82.
جایگاه مفهوم قدرت و منطق تحول تاریخی
در سیاستگذاری علوم انسانی اسلامی از خلال نقد و بررسی آرای میشل فوکو*
محمدرضا قائمینیک / دانشیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه علوم اسلامی رضوی ghaeminik@razavi.ac.ir
دريافت: 15/09/1404 ـ پذيرش: 24/01/1405
چکيده
مروری بر آثار منتشره دربارۀ سیاستگذاری علوم انسانی، بهویژه در جهان غرب نشان میدهد که این دست آثار، حداقل بر دو مؤلفۀ تاریخ تحول علم و قدرت (در کنار مؤلفههای دیگر) تأکید دارند. هر نظریهای دربارۀ سیاستگذاری علوم انسانی، ناگزیر از ارائۀ تحلیلی از منطق تحول تاریخی این علوم است و این تحلیل، خود وابسته به معنایی است که سیاستگذار از جایگاه قدرت ارائه میدهد. در این مقاله با بهرهگیری از روش مطالعۀ تطبیقی و با تکیه بر این دو مفهوم در آرای میشل فوکو، نشان دادهایم که سیاستگذاری در علوم انسانی اسلامی نیز ناگزیر باید به این دو مفهوم توجه داشته باشد. پس از مروری بر این دو مفهوم در آرای فوکو، با تکیه بر نوآوریهای صدرالمتألهین و متفکرین نوصدرایی معاصر، از جمله علامه طباطبائی، نشان دادهایم که میتوان معنایی از قدرت و منطق تحول تاریخی علوم را در سنت اسلامی بازخوانی کرد تا مبنای سیاستگذاری علوم انسانی اسلامی قرار گیرد. نوع متوسط بودن انسان و امکان تحقق انواع اخیر در تاریخ و جامعه، امکان اعتباریات مبتنیبر حقیقت و حرکت جوهری نفس و تعریف حکمای مسلمان از قدرت بهگونهای است که امکان سیاستگذاری علوم انسانی اسلامی را بدون گرفتاری در نسبیگرایی تاریخی یا منازعات سلطهجویانۀ علوم مدرن فراهم میآورد.
کليدواژهها: سیاستگذاری علم، قدرت، تاریخیت، حکمت متعالیه، علوم انسانی اسلامی.
مقدمه
سیاستگذاری علوم یا عناوین مشابهی مانند خط و مشیگذاری علوم یا حتی حکمرانی علوم، اگرچه تفاوتهایی جزئی با یکدیگر دارند، اما در یکی دو دهۀ اخیر به قلمرو فکری جامعۀ ایرانی وارد شدهاند. بااینحال، به دلیل وارداتی بودن این مفاهیم، پشتوانۀ تاریخی، ضرورت طرح آنها و لوازم معرفتی یا غیرمعرفتی این مفاهیم یا رشتههای علمی در جهان غرب، کمتر مورد توجه اصحاب علوم انسانی اسلامی در ایران یا جهان اسلام قرار گرفته است. این مقاله میکوشد تا با تأکید مفهوم قدرت، بعضی از این الزامات را برجسته سازد.
علاوه بر انتشار نشریات و مقالات متنوع و ساختارها و نهادهای متعدد علمی که دربارۀ این موضوع شکل گرفته است، آثار علمی بسیار زیادی نیز توسط نظریهپردازان این حوزه (افرادی مانندKaren Barad (2007); S. Barry Barnes (1977); Wiebe Bijker (1995); David Bloor (1991); Barry Bozeman (1987); Massimiano Bucchi (1998); Michel Callon, John Law, and Arie Rip (1986); Harry Collins (1985); Harry Collins and Trevor Pinch (1993); Andrew Feenberg (2002); Ulrike Felt, Edward J. Hackett, Olga Amsterdamska, and Michael Lynch (2007); Ludwik Fleck (1979); Steve Fuller (2000); Steven L. Goldman and Elisha Greiger (1989); Matthias Gross (2010); Ian Hacking (1983); Donna Haraway (1991); Sandra Harding (1991); S. Lochlann Jain (2013); Sheila Jasanoff (1995); Thomas Kuhn (1996); Bruno Latour (1987); Bruno Latour and Steve Woolgar (1979); John Law (1994); Donald Angus MacKenzie (1990); Donald MacKenzie and Judy Wajcman (1985); Carl May and Michael Gibbons (2011); Annemarie Mol (2002); Elting E. Morison (1966); Michelle Murphy (2017); David F. Noble (1984); Trevor Pinch and Frank Trocco (2002); Arie Rip, Thomas J. Misa, and Johan Schot (1995); Simon Schaffer and Steven Shapin (1985); Johan Schot and Arie Rip (1996); Bernard Stiegler (1998); Lucy Suchman (1987); Helen Verran (2001); Judy Wajcman (2015); Robin Williams and James Fleck (2003); Langdon Winner (1977); Steve Woolgar (1988)) با رویکردهای مختلف منتشر شده است. در ایران نیز علاوه بر نهادهایی همچون وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، شورای عالی انقلاب فرهنگی، مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، رشتههای سیاستگذاری علم از جمله علوم انسانی در ایران در حال شیوع هستند.
پیشتر در مقالۀ «اقتضائات معرفتی سیاستگذاری علم در سنت اسلامی ـ ایرانی» (1401)، لوازم معرفتی این حوزه ترسیم شد. در آن مقاله توضیح داده شد که مروری اولیه بر این دست آثار، علیرغم تنوع و تفاوتی که با یکدیگر دارند، نشان میدهد که سیاستگذاری علم در غرب، از خلال اشراف و شناخت کافی بر تاریخ علم تا لحظۀ اکنون خود سیاستگذار بهدست میآید. به تعبیر دیگر، رویکردی که هرکدام از نویسندگان فوق نسبت به سیاستگذاری علم اتخاذ کرده است، محصول تحلیل آنها از تاریخ علم در غرب، بهویژه علوم مدرن است. فیالمثل رویکرد توماس کوهن در کتاب ساختار انقلابهای علمی (1996) به این دلیل با رویکرد میشل فوکو در کتاب دیرینهشناسی علوم انسانی (1969) یا برونو لاتور در کتاب حیات آزمایشگاهی (1979) و نظریۀ کنشگر ـ شبکه (2017) متفاوت است که تحلیل متفاوتی از تاریخ علم و دلیل تحولات آن دارند.
با توجه به ویژگی تاریخی و چندوجهی سیاستگذاری علوم، همانطور که آثار فوقالذکر نشان میدهد، ارائۀ تعریفی قطعی و متفقالقول از آن مقدور نیست و هریک از آثار پژوهشی مربوط به این حوزه، آن را به شکلی متفاوت تعریف کردهاند، اما در این مقاله بر دو مؤلفۀ قدرت و تاریخیت بهعنوان دو مؤلفه از مؤلفههای تعریف سیاستگذاری علم که در آرای میشل فوکو قابل پیگیری است، متمرکز خواهیم بود. سیاستگذاری، اگرچه با سیاست و حکمرانی با حکومت تفاوتهایی دارند، اما همۀ آنها ناگزیر از تعریفی از قدرت بهره میبرند. بنابراین اگرچه سیاستگذاری شامل مؤلفههای متعددی است، اما با تمرکز بر دیدگاه میشل فوکو، میتوان توجه به دو قلمرو تاریخ (به معنای توجه به منطق تحول دورههای مختلف تاریخ علم) و قدرت را مدنظر داشت. از این منظر، سیاستگذاری در علوم انسانی اسلامی نیز بایستی به تاریخ تحولات علوم مرتبط با علوم انسانی اسلامی و نیز معنایی از قدرت که با مبانی علوم انسانی اسلامی سازگار باشد، توجه داشته باشد. اگرچه مؤلفههای دیگری نظیر معرفتشناسی، روششناسی و نظایر آنها نیز در این سیاستگذاری اهمیت دارند، اما با نظر به ظرفیت محدود یک مقاله، مطابق با دیدگاه فوکو، در این مقاله به دو مفهوم تاریخ (منطق تحول دورههای مختلف تاریخ علوم مرتبط با علوم انسانی اسلامی) و قدرت خواهیم پرداخت. این مقاله میتواند با توجه به موضوعات و مؤلفههای دیگری نظیر معرفتشناسی، روششناسی، عقلانیت، زبانشناسی و دیگر موضوعات در پژوهشهای دیگر تکمیل شود.
در ادامه برای توضیح دقیقتر موضوع مقاله، ایدۀ اصلی مقاله را با مقایسۀ دو مفهوم تاریخیت و قدرت در آثار میشل فوکو با مفاهیم مشابه در سنت اسلامی ادامه خواهیم داد. از خلال این مقایسه، سعی خواهد شد تا جایگاه مفهوم قدرت و تاریخ در سیاستگذاری علوم انسانی اسلامی ارائه شود.
علاوه بر آثار نویسندگانی که فوقالذکر به آنها اشاره شد، مقالاتی که در مقالۀ «اقتضائات معرفتی سیاستگذاری علم در سنت اسلامی ـ ایرانی» مورد اشاره قرار گرفتند، پیشینة این مقاله نیز محسوب میشوند. این دست آثار با صراحت بیشتری دو مفهوم تاریخ و قدرت را مدنظر قرار دادهاند. استیو فولر (1997) در مقالۀ «سکولاریزاسیون علم و سیاست علم نیودیل»، با تمرکز بر نقش سکولاریسم علمی، تاریخ سکولار شدن علم در آگوست کنت به بعد را مدنظر قرار داده (Fuller, 1997, p. 484) و آن را مبنای سکولار شدن سیاستگذاری علم در قرن بیستم میداند (Fuller, 1997, p. 492). دیوید متیو (2005) در کتاب علم در جامعه، با مروری بر آرای متفکرین این حوزه نظیر توماس کوهن، الریش بک، رابرت مرتن، میشل فوکو، مکتب فرانکفورتیها، نظریات فمینیستی علم، نظریات نژادی علم و نظایر آنها، ریشۀ این حوزه را به لحاظ تاریخی در دورکیم (Matthew, 2005, p. 5) یا مارکس (Matthew, 2005, p. 3) و تأسیس جامعهشناسی معرفت توسط کارل مانهایم (Matthew, 2005, p. 6) جستوجو میکند. در نهایت در منابع خارجی، کتاب دیرینهشناسی دانش از میشل فوکو (1395)، بهعنوان یکی از منابع اصلی این مقاله مدنظر است. فوکو در این کتاب که پیش از اتخاذ تبارشناسی نوشته شده، رویکرد تاریخی خود به علم را مطرح میسازد. درحالیکه در دیدگاه کلاسیک، علم حقیقتی برخوردار از ضرورت ازلی و خارجی و محصولی فارغ از اقتضائات تاریخی بود، مراد فوکو از اپیستمه، برخلاف اپیستمولوژی کلاسیک، یک روح تاریخی در هر دوره نیست، بلکه «روابط» میان علوم یک عصر است (دریفوس و رابینیو، 1387، ص84). درحالیکه همانطور که در ادامه به تفصیل خواهد آمد، فوکو در ادامه با اعراض از دیرینهشناسی، به تبارشناسی پرداخت و در آثاری همچون «تولید زیستسیاست» مفهوم قدرت و سازوکارهای آن را که عمدتاً ناظر به تلقی علم بهمثابة ابزاری برای حکمرانی است، بهعنوان رویکرد مختار خود به تحولات علم برگزید.
در آثار نویسندگان ایرانی نیز سیدمحمدامین قانعیراد در کتابهای پیمایش علم و جامعه؛ تجربۀ جهانی و اجرای نسخۀ ایرانی (1396الف)، ناهمزمانی دانش؛ روابط علم و نظامهای اجتماعی و اقتصادی در ایران (1396ب) و الگوی چهاروجهی برای ارزیابی توسعة علوم انسانی (1396ج)، به لحاظ موضوعی، به تاریخ تحولات علم در ایران و نسبت سیاستگذاری با آن پرداخته است، اما تمرکز این مقاله بر دو مفهوم تاریخ و قدرت و همچنین تلاش برای فهم معنای آنها در پرتو مبانی فلسفی، تمایز قابل توجه این مقاله با آثار اوست. همچنین آثار رضا داوری اردکانی (1389الف؛ 1391) نیز به لحاظ موضوعی و توضیح مسئله، بهویژه از حیث توجه به مفهوم تاریخ، مقاربت زیادی با این مقاله دارند، اما در این دست آثار، معنای خاصی از تاریخ که با تکیه بر حکمت متعالیه و تأملات متفکرین نوصدرایی نظیر شهید مطهری صورتبندی شده است، مورد توجه نیست. مقالۀ «اقتضائات معرفتی سیاستگذاری علم در سنت اسلامی ـ ایرانی» (1401) بیشترین قرابت را با موضوع این مقاله دارد، اما مقالۀ فعلی با تأکید بر دیدگاه فوکو، بر دو مفهوم تاریخ و قدرت متمرکز شده است؛ درحالیکه در مقالۀ مذکور، صرفاً اقتضائات معرفتی سیاستگذاری علم مورد توجه بوده است.
پرسشهای تحقیق
با نظر به این مقدمه، مقالۀ حاضر در تکمیل پرسشهای مطرح در مقالۀ «اقتضائات معرفتی سیاستگذاری علم در سنت اسلامی ـ ایرانی» طرح میشوند:
1. منطق تحول تاریخ علم در سنت اسلامی ـ ایرانی چه تأثیری بر سیاستگذاری علوم انسانی اسلامی دارد؟
2. چه معنایی از قدرت میتواند مفید سیاستگذاری علوم انسانی اسلامی باشد؟
1. جایگاه قدرت و تاریخیت در تحلیل گفتمانهای علمی میشل فوکو
اگرچه تحلیل افرادی نظیر توماس کوهن از تحولات علمی، توجه به تحولات تاریخ علم را مدنظر دارد، اما در توضیح منطق تحول ادوار مختلف علم (فیالمثل از دورۀ یونانی و قرون وسطی به دورۀ مدرن) به مفهوم قدرت توجه نداشته و آن را با مفهوم پارادایم و بحرانهایی که درون هر پارادایم شکل میگیرد، مورد توجه قرار میدهند. با نظر به این موضوع، در این مقاله بر دو مفهوم قدرت و تاریخیت در آرای میشل فوکو متمرکز خواهیم شد.
1ـ1. دیرینهشناسی دانش و برجسته شدن دو مفهوم تاریخ و قدرت
وجه اشتراک دو مرحلۀ روششناختی تأملات میشل فوکو، یعنی «دیرینهشناسی» و «تبارشناسی»، «توجه او به تاریخ امور و اشیا از منظر اکنون» است. فوکو در کتاب نظم اشیا: دیرینهشناسی علوم انسانی، بحث خود را با تأکید بر این نکته آغاز میکند که دگرگونیهای دانشی صرفاً «تحولات معرفتی» نیستند. از دید او، «تحولات معرفتی» تصویری از یک دوره یا روح یک قرن را بر اساس نوع خاصی از دانش یا مجموعهای از ایدهها ترسیم نمیکنند، بلکه یک ارائۀ معین از عناصر در کنار یکدیگر هستند. این عناصر شامل «دانش موجودات زنده (زیستشناسی)»، «دانش قواعد زبان (زبانشناسی)» و «دانش واقعیتهای اقتصادی (اقتصاد سیاسی)» است که با «گفتمانهای فلسفی سدههای هفده تا نوزده» ارتباط یافتهاند (فوکو، 1398، ص2).
به همین دلیل، برخلاف شیوۀ معمول در «تاریخ علم و اندیشه» که اغلب به تاریخنگاری اندیشهها از زمان شکلگیری اولیه، مثلاً در یونان میپردازد و آنها را بهصورت سلسلهوار تا زمان حال روایت میکند، فوکو تمرکز خود را نه بر «تاریخ ایدهها، تاریخ علوم، تاریخ فلسفه، تاریخ اندیشه و تاریخ ادبیات رایج»، بلکه بر «لایۀ زیرین» آنها قرار میدهد و بهجای تأکید بر واحدهای پیوستۀ گستردهای چون «دورهها و سدهها»، بر «لحظههای گسست» این دورهها از یکدیگر تأکید میکند (فوکو، 1398، ص10).
از نظر فوکو، اگر «جهان اندیشه و نظر» بهعنوان لایۀ رویین و بالا در نظر گرفته شود، برای درک دگرگونیها و نقاط انقطاع دورههای علمی از یکدیگر، لازم است که «لایۀ زیرین»، یعنی قلمرو ناآگاهانۀ مؤثر بر نظریات علمی، مورد بررسی قرار گیرد. این همان «سطحی است که از آگاهی دانشمند میگریزد و بااینحال بخشی از گفتمان علمی است» (فوکو، 1398، ص5). به بیان دیگر، فوکو زمینههای تاریخی که بر شکلگیری «ایدههای علمی و معرفتی» تأثیر میگذارند را عامل اصلی تمایز میان اندیشهها، نظریهها یا حتی فلسفهها میداند و تلاش میکند آنها را تحت عنوان «قاعدهمندیهای گفتمانی» در دیرینهشناسی دانش «صورتبندی» کند (فوکو، 1392، ص110ـ33).
این لایههای زیرین که حتی معمولاً مورد توجه خود دانشمندان گذشته نیز نبوده، بهصورت ناخودآگاه بر شیوۀ اندیشهورزی آنها اثر گذاشته و شرایط موفقیت یا عدم موفقیت اندیشمندان را فراهم میآورده است. او بررسی این سطح از روابط مؤثر بر اندیشه را «دیرینهشناسی» مینامد (فوکو، 1398، ص5). به اعتقاد وی، «اپیستمههای علمی» در دورههای مختلف، درحقیقت نتیجۀ «صورتبندی» این زمینههای تاریخی هستند که در یک نظریه یا نظام معرفتی واحد تجلی یافتهاند. «اپیستمه» عبارت است از: «مجموعه روابطی است که در یک عصر خاص میتوان میان علوم یافت، به شرط آنکه این علوم را در سطح قاعدهبندیهای گفتمانی تحلیل کنیم» (فوکو، 1392، ص191). فوکو در توضیح مراد خود، مفهوم «رژیم حقیقت» را پیش میکشد که در آن، حقیقت یا علم، محصول شبکهای تاریخی از گفتمانها، نهادها، قواعد و مناسبات قدرت اشاره است که تعیین میکنند در یک دوۀ خاص چه چیزهایی میتوانند بهعنوان «دانش معتبر» در علوم انسانی مطرح شوند.
بر اساس یافتههای او، این دگرگونیها در غرب شامل چهار دوره یا چهار رژیم علمی «رنسانس (1660)»، «کلاسیک (تا 1800)»، «تجدد (تا 1950)» و «بعد از تجدد (1950 به بعد)» میشود. بااینوجود، چنانکه در ادامه مطرح خواهد شد، اولاً مفصلبندی این عناصر، تابع روابط قدرت است و ثانیاً این تقسیمبندیهای دورهای بر اساس تاریخی است که نقطۀ آغاز آن، لحظۀ اکنون در دورۀ زندگی خود میشل فوکو بوده است.
1ـ1ـ1. تاریخیت
همانطور که خود فوکو متذکر شده است، تاریخی دیدن پدیدۀ مورد مطالعه، از ویژگیهای خاص دیرینهشناسی و تبارشناسی است که هرگونه شناخت پدیدههای اجتماعی را وابسته به زندگی، جامعه و زمانی میداند که تاریخ را تشکیل میدهند (فوکو، 1388، ص26). بااینحال، شاید بهتر باشد برای فهم تاریخیت در نظر فوکو، بهویژه رویکرد تبارشناسی، آن را با رویکرد مسیحی یا فلسفههای تاریخ مدرن به تاریخ مقایسه کنیم. در نگاه مسیحی و عمدتاً ذیل نظریة مشیت الهی، فیالمثل در نگاه آگوستینی به تاریخ، تاریخ بستر تحقق خواست و ارادۀ الهی دربارۀ بشر است و آگاهی از این خواست برای انسان از طریق وحی و پیام پیامبران ممکن میشد (شرت، 1393، ص185؛ لویت، 1396، ص197ـ200). به همین دلیل چون خداوند در آغاز تاریخ و پیش از هبوط انسان در این جهان حضور داشت، تاریخ نیز از آغاز و مبدأ شکل میگرفت و روایت میشد.
درحالیکه نیچه و بهتبع او، فوکو، به دلیل سکولار شدن قلمرو تاریخ و عدم توجه به علم الهی در تاریخ و انحصار فهم منطق تحولات تاریخ به فهم انسانی، نقطۀ آغاز و ابتدای تاریخ را در «اکنون» تعریف کردند. این اتکای به نقطۀ اکنون در تاریخ، منجر به ظهور تاریخهای متعدد خواهد شد. نیچه در تبارشناسی اخلاق، اخلاق مسیحی را یکی از چشماندازهای تاریخی دربارۀ اخلاق میداند و با نقد آن، به دنبال روایت دیگری از اخلاق است که در روایت آن، نه همچون اخلاق و تاریخ مسیحی، ذاتگرایی ماورایی مدنظر باشد و نه همچون کلان روایتهای فلسفۀ تاریخ مدرن شاهد نوعی روایت کلان و کلی از تاریخ باشیم (میلبنک، 1396، ص437).
به این معنا تبارشناسی، صرفاً یک روش تاریخی یا معرفتشناسی تاریخی در ذیل تاریخنگاری مسیحی یا فلسفههای تاریخ مدرن نیست، بلکه جایگزین فلسفههای تاریخ مدرن است که پس از هگل، جایگزین مابعدالطبیعه شده است. بنابراین نیچه و فوکو، مدعی روایت هستیشناختی از تاریخ هستند که البته دقیقاً در تقابل با فلسفههای تاریخ شکل گرفته است. این تفاوت را میتواند در موارد ذیل دنبال کرد:
1. نفی هرگونه غایت یا تلقی کلی از تاریخ: تبارشناسی، برخلاف روایتهای سنتی تاریخ، هرگونه غایتمندی یا تلقی کلی و یکنواخت از تاریخ را رد میکند. بر اساس دیدگاه فوکو، «تبارشناسی قید چشمناپوشیدنی دارد: تکینهگی رویدادها را خارج از هر غایتمندی یکنواخت بازمیشناسد و همانجایی مترصد رویدادهاست که کمتر از هر جای دیگری انتظارش را داریم» (فوکو، 1400، ص144). این فقدان نگاه کلی و غایتانگارانه به تاریخ به این معنی است که در تبارشناسی، تاریخ نه از مبدأ تا کنون، بلکه بر اساس تلاش برای شناسایی و تعیین نقطۀ آغاز یا نقطۀ صفر پدیدهای که در اکنون و حال حاضر وجود دارد، روایت میشود. به بیانی دیگر، «تبارشناسی روایتی از تاریخ دارد که عمدتاً معطوف به مسئلۀ زمان حال است. در تبارشناسی برخلاف روایت تاریخی سنتی، تاریخ از انتها تا اکنون روایت نمیشود، بلکه ناظر به مسئلۀ اکنون، به تاریخ گذشته مراجعه میشود» (دریفوس و رابینیو، 1387، ص223).
2. نفی جوهریت لحظۀ آغاز: اکنون که مشخص شد تبارشناسی با حرکتی معکوس از زمان حال به گذشته، در پی کشف نقطۀ مبدأ یا همان تبار پدیدۀ کنونی است، باید توجه داشت که منطقاً در جستوجوی این نقطۀ آغاز، نباید به دنبال یک نقطۀ صفر جوهری یا ذاتی برای این پدیده بود (شرت، 1393، ص191). اگر نقطۀ آغاز واجد جوهر یا ذات باشد، تبارشناسی بهصرف یک روش صوری تقلیل مییابد؛ درحالیکه اگر تبارشناسی را وجه هستیشناسی دخیل در تکوین یک پدیده بدانیم و کلان روایتهای تاریخی را نفی کنیم، نقطۀ آغاز نیز نباید ذاتی یا جوهری باشد. تبارشناس با بررسی تاریخ «درمییابد که در پس چیزها، چیزی کاملاً متفاوت وجود دارد، نه راز ذاتی و بیزمان چیزها، بلکه این راز که چیزها بدون جوهرند یا جوهرشان تکهبهتکه بر مبنای شکلهایی که با این چیزها بیگانهاند، برساخته شده است» (فوکو، 1400، ص147).
3. نقطۀ آغاز یا مبدأ در تبارشناسی، نتیجه و محصول «پیشامدها، انحرافهای ناچیز، خطاها، اشتباههای ارزیابی و محاسبههای نادرست» است (فوکو، 1381، ص378). فوکو این مشخصۀ نفی جوهریت نقطۀ آغاز را از نیچه وام میگیرد؛ زیرا نیچه در تبارشناسی به دنبال خاستگاه نمیرود. در جستوجوی خاستگاه، «پیش از هر چیز تلاش میشود که جوهر دقیق چیز، نابترین امکانش و شکل بیحرکت و مقدمَش بر هر آنچه بیرونی و عرضی است، بهدست آید» (فوکو، 1400، ص144)؛ درحالیکه هدف تبارشناسی، نفی همین امور در تاریخ است. بنابراین نفی جوهریت نقطۀ آغاز، از همان منطق و قاعدهای پیروی میکند که تبارشناسی برای نفی کلان روایتهای فلسفۀ تاریخ مدرن یا ایدههای مسیحی دربارۀ تاریخ اتخاذ کرده است. به همین دلیل، همانطور که میلبنک یادآور میشود، نیچه و در پی او فوکو، برخلاف مارکس و فروید، بر هیچ پیشفرض شالودهگرایی استوار نبودند (میلبنک، 1396، ص431). پذیرش یک نقطۀ آغاز ذاتی یا جوهری توسط نیچه و فوکو، به ناچار منجر به پذیرش کلانروایتهای تاریخی میشد. «جستوجوی چنین خاستگاه ذاتی، عبارت است از عارضی دانستن تمام دگرگونیهای ناگهانی ممکن، تمام نیرنگها و تمام تغییر چهرهها [و در مقابل] جستوجوی چنین خاستگاه فاقد ذات، اقدامی است برای برداشتن تمام نقابها تا سرانجام هویتی اولیه آشکار شود» (فوکو، 1400، ص146). این نگرش به نقطۀ آغاز که فاقد هرگونه ذات و جوهر است، ما را به مفهوم کلیدی دیگری در تبارشناسی، یعنی تصادف هدایت میکند. بر این اساس، «نیروهایی که در تاریخ عمل میکنند، نه تابع یک تقدیرند، نه تابع یک سازوکار، بلکه تابع تصادف مبارزهاند» (فوکو، 1382، ص384).
4. تصادف و تفاوت بهجای هویت و اینهمانی: اشاره شد که تبارشناسی، روشی در ذیل فلسفه نیست، بلکه در نظر فوکو، «تبارشناسی تاریخ، کاری برتر از آن دارد که خدمتکار فلسفه باشد و تولد ضروری حقیقت و ارزش را حکایت کند. تاریخ باید شناخت تفاوتگذار قوتها و ضعفها، اوجها و فرودها، زهرها و پادزهرها باشد. تاریخ باید علم داروها و درمانها باشد» (فوکو، 1400، ص159). از این جهت اگر در فلسفه، بهویژه فلسفۀ کلاسیک به دنبال اینهمانی و هویت امور بودیم، در تبارشناسی، شناخت و تکوین تاریخ، محصول تصادف و تفاوت بوده و هستیشناسی تفاوت حاکم میشود (میلبنک، 1396، ص431). با طرح ایدۀ تصادف در تاریخ، عملاً امکان هرگونه روایت پیوسته و کلی از تاریخ نفی شده و تاریخ، محصول گسستهای تاریخی است:
تبارشناسی ارزشها، اخلاق، زهد و شناخت هرگز از جستوجوی خاستگاه آنها و با نادیده گرفتن تمام ایپزودهای تاریخ بهمنزلۀ چیزهایی دستنیافتنی، عزیمت نمیکند. برعکس، تبارشناسی آنها عبارت است از تأمل و درنگ بر چیزهای خُرد و اتفاقهای آغازها، توجه بسیار دقیق به شیطنتهای مضحکشان، انتظار کشیدن ظهور آنها با نقابهایی سرانجام فروافتاده، با چهرة دیگری (فوکو، 1400، ص149).
از این حیث، شناخت در تبارشناسی، نه ناظر به اینهمانی تحولات تاریخی با یک ایدۀ کلی، بلکه محصول شناخت نقاط تصادفی تاریخ و تفاوتی است که در لحظۀ قبل و بعد از این تصادف تاریخی، رقم خورده است. فیالمثل در تبارشناسی جنون، این ایده با یک کلانروایت تاریخی دربارۀ جنون یا عقل شناخته نمیشود، بلکه ناظر به گسستهای تاریخی فهمیده میشود که پیش و بعد از آن، معنای جنون متفاوت شده و تا لحظۀ اکنون ادامه یافته است (کچویان، 1388، ص20). با طرح ایدۀ تفاوت بهجای اینهمانی، تاریخ مبتنیبر گسست و تفاوت، بهجای فلسفه و اینهمانی نشسته است. اکنون میتوان به طرح این پرسش پرداخت که اگر همۀ امور مبتنیبر تفاوت هستند و به تعبیری دیگر، «تاریخ صرفاً محصول جنگ و نبرد برای پیروزی گفتاری بر گفتار دیگر است» (میلبنک، 1396، ص440)، موجودیت امور، با چه منطقی تکوین مییابد؟
2ـ1ـ1. قدرت
پاسخ میشل فوکو به پرسش فوق، قدرت است. به تعبیر دیگر، اگر نظریۀ علمی یک موجودیت باشد، قدرت سیاستگذار است که آن را میسازد. در تبارشناسی میشل فوکو، قدرت بهعنوان هستهای که اشیا و امور را در بستر تاریخی برمیسازد و موجودیت میبخشد، مورد توجه است. دریفوس و رابینو بر این باورند که در نگاه تبارشناختی فوکو، «تاریخ عرصۀ عملکرد مراسم قدرت است و درنتیجه بشر از یک نوع سلطه به نوعی دیگر میرسد» (دریفوس و رابینیو، 1387، ص211). شِرَت نیز در توضیح دیدگاه فوکو، متذکر میشود که قدرت، همزمان «برساختۀ تاریخ است و هم برسازندۀ آن» است (شِرَت، 1393، ص215). به این ترتیب، وجود امور و اشیا در قالب گفتمانها، پیوندی ناگسستنی با قدرت دارد. فهم تبارشناسی نیازمند درک مؤلفههای کلیدی این مفهوم از قدرت است:
1. قدرت، سیالیت و روابط: قدرت در تبارشناسی، نه به معنای قدرت عالیه، متمرکز یا حق مالکیت حاکمانه است (شِرَت، 1393، ص210)، بلکه به نسبتهای سیالی اشاره دارد که اشیا و امور را لحظهبهلحظه شکل میدهند (شِرَت، 1393، ص211). این قدرت، فاقد جوهر و ذات بوده و برآمده از روابطی نیتمند است که در هر لحظه میتواند میان امور برقرار شود. «روابط قدرت، نیتمند و فاقد فاعل هستند. معنای آنها ناشی از همین نیتمندی است. آنها بهطور سراسری مشحون از حسابگری هستند، هیچ قدرتی نیست که بدون مجموعهای از اهداف و مقاصد عمل شود» (دریفوس و رابینیو، 1387، ص314). بنابراین قدرت امری منتشر است که تمایز و تفاوت امور از یکدیگر را در هر لحظه تعریف میکند. همین معنا از قدرت است که امکان سیاستگذاری را دربارۀ امور مختلف، از جمله علم فراهم میآورد.
2. قدرت و تولید تفاوت: در تبارشناسی، تفاوت، اساس توضیح تحولات تاریخی و هستی تاریخ است. این تفاوت از دل روابط قدرت زاده میشود و به همین دلیل، «قدرت عامل بقای یک معنا و فروپاشی معنای دیگر» است (شرت، 1393، ص195). تأکید فوکو در ایدۀ تاریخیت بر نقاط گسست تاریخ، امکان اینهمانی و پیوستگی میان دورههای تاریخی را از میان میبرد و تشخص هر دوره را ناگزیر باید در تمایز و تفاوت یک دوره از دورۀ دیگر یافت. اینجاست که قدرت مستقیماً با مؤلفۀ محوری تبارشناسی (تفاوت) گره میخورد. تشخص هر شیء یا گفتمان از دیگری، ناشی از همین روابط قدرت است. تبارشناسی اساساً «محصول ارادۀ خلاقانۀ محض به تفاوت یافتن و متمایز شدن است» (میلبنک، 1396، ص437).
3. قدرت، انضباط و انقیاد: پس از تعیین نقطۀ آغاز یک پدیده، گفتمانها از طریق روابط قدرت شکل میگیرند. هر رابطۀ قدرتی، متضمن انضباط و انقیاد امور و اشیا است. «موضوع محوری تبارشناسی فوکو توضیح روند پیدایش و گسترش تکنیکهای قدرتی است که بهسوی فرد جهتگیری شدهاند» (دریفوس و رابینیو، 1387، ص236). این قدرت با برقراری نسبتها، افراد و اشیا را به انقیاد میکشد، اما نکته اینجاست که این قدرت، برخلاف انواع قدیمی، «درحالیکه موضوع خود را رؤیتپذیر میکند، خودش رؤیتناپذیر است» (دریفوس و رابینیو، 1387، ص28). از این منظر، قدرت در تبارشناسی فوکو شبیه نوعی متافیزیک عمل میکند (Burkitt, 1993, p. 25) که حقیقت امور را آشکار میسازد، اما خود ماهیتی نادیدنی دارد.
فوکو میکوشد این قدرت انضباطی و انقیادهای ناشی از آن را آشکار کند، هرچند گریزی از آنها نمییابد. ازاینرو:
دستگاههای انضباطی بهویژه ارتش و مدرسه، به آرامی تکنیکها و روشهایی را ایجاد میکردند که به موجب آنها آدمیان نه بهعنوان فاعل سخن و یا نشانههایی قابل قرائت، بلکه بهعنوان موضوعاتی تلقی میشدند که میتوان آنها را شکل داد و کنترل کرد (دریفوس و رابینیو، 1387، ص269).
به همین جهت، «وظیفۀ تبارشناسی، واسازی رژیمی است که قدرت را در دست دارد» (میلبنک، 1396، ص433). بااینحال، به دلیل تأکید بر ایدۀ تفاوت، تبارشناسی تنها جابهجایی این رژیمها را نشان میدهد.
4. قدرت و گفتمانها: انقیاد و انضباط، پیامد ناگزیر اعمال قدرت در تبارشناسی هستند. امور، اشیا و افراد بدون قدرت شکل نمیگیرند (حقیقی، 1387، ص216) و ازآنجاکه قدرت مستلزم انقیاد است، تکوین امور همواره با نوعی سلطه همراه است. تبارشناسی با تحلیل گفتمانها، تغییر امور و اشیا در طول تاریخ را از یک گفتمان به گفتمان دیگر نشان میدهد. به همین دلیل، از دید فوکو، «اقدامات سرکوبگرانه، حتی در محدودکنندهترین حالت خود، در واقع مولدند؛ چراکه به ظهور شکلهای جدیدی از رفتار میانجامند، نه اینکه فقط برخی اَشکال رفتار را منسوخ یا سانسور کنند» (میلز، 1395، ص60). تبارشناسی با محوریت ایدۀ تفاوت، حقیقت امور را در انتقال و تبدیل گفتمانی به گفتمان دیگر جستوجو میکند.
5. قدرت، حقیقت و دانش: اما توضیح فوکو دربارۀ رابطۀ قدرت و دانش یا حقیقت، بیش از همه جایگاه مفهوم قدرت با ویژگیهای فوقالذکر را در سیاستگذاری علم آشکار میکند. مهمترین وجه قدرت، پیوند آن با حقیقت و دانش است. فوکو در دیرینهشناسی، تحولات دانش را شرح داده است. در دورۀ کلاسیک، «انسان بهعنوان نمایشگر نظم عالم، فاعل شناسنده و ابژۀ مورد شناخت مورد شناسایی قرار نمیگرفت و اگر به انسان پرداخته میشد بهعنوان حیوان ناطقی در سلسله مراتب مخلوقات بررسی میشد» (دریفوس و رابینیو، 1387، ص87). بنابراین در این دوره، علم ضرورتی ازلی و فارغ از تاریخ قلمداد میشد؛ درحالیکه برخلاف این دوره، علوم مدرن در واقع چیزی جز «روابط» میان مؤلفهها و امور تاریخی یک عصر نیست که با قدرت، در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند (دریفوس و رابینو، 1387، ص84).
اپیستمه (نظام معرفتی)، محصول کردارهای کلامی و غیرکلامی گفتمانی است و فاقد حقیقت ذاتی است. در گذار از دیرینهشناسی به تبارشناسی، مفهوم قدرت نقشی محوریتری مییابد؛ بهطوریکه دغدغۀ فوکو از اپیستمه به سازمانهایی مانند کلینیک، زندان و نظایر آن تغییر میکند که اپیستمه محصول روابط قدرت آنهاست. درنتیجه، «تبارشناسی، علم [در معنای کلاسیک] نیست، بلکه ضدعلم است و تحلیلی دربارۀ پیدایش علوم انسانی»، بر اساس اموری که بیرون از قلمرو علم رخ میدهند، ارائه میدهد (دریفوس و رابینیو، 1387، ص37). چون «از دیدگاه تبارشناس، هیچگونه ماهیات ثابت، قوانین بنیادین و یا غایات متافیزیکی در کار نیست» (دریفوس و رابینیو، 1387، ص206) و تاریخ سراسر گسست و تصادف است، دانش برساخته از قدرت است. بر این اساس، دانش، نه محصول روگرفت ذهن از سوژۀ بیرونی (کلاسیک) و نه طرح افکنی سوژه (کانتی)، بلکه حاصل «قرار گرفتن در درون شبکهای از روابط قدرت» در قالب گفتمانهاست (دریفوس و رابینیو، 1387، ص24). این گفتمانها هرکدام تباری تاریخی دارند و بر اساس قدرت، از هم متمایز میشوند (محمدپور، 1396، ص32). «تبارشناسی در پی ایجاد فرصتی برای ابراز اشکال تحت سلطۀ معرفت و اندیشههایی است که بهواسطۀ سلطۀ نظریههای عام به سکونت کشانده شدهاند» (دریفوس و رابینیو، 1387، ص38). بنابراین همانطور که میلز تأکید میکند: «غیرممکن است که قدرت بدون دانش اعمال شود و غیرممکن است که قدرت منشأ دانش نباشد» (میلز، 1395، ص113).
2. سیاستگذاری علوم انسانی اسلامی و تاریخ علوم اسلامی
همانطور که اشاره شد، سیاستگذاری علوم انسانی تابعی از تحلیل تحولات تاریخی علوم انسانی و منطق حاکم بر تحول آن است. بنابراین با نظر به نسبتی که علوم انسانی اسلامی، نظیر اقتصاد اسلامی، علوم اجتماعی اسلامی، روانشناسی اسلامی و نظایر آنها با علوم اسلامی گذشته نظیر فقه، کلام، فلسفۀ اسلامی، اخلاق و حتی سیاست و نظایر آنها دارند، ناگزیر در مقام سیاستگذاری بایستی منطق حاکم بر تحولات این علوم نیز در سیاستگذاری علوم انسانی اسلامی لحاظ شود. به تعبیر دیگر، تعریف خاصی که از قدرت در سیاستگذاری علوم انسانی اسلامی ارائه میشود و منطق حاکم بر تحلیل تحولات علوم اسلامی، نبایستی به شکلی باشد که همچون تحلیل فوکو از تاریخ و قدرت، منجر به نسبیگرایی یا نفی جوهریت و ذاتیت یا علیت در علوم شود. درحقیقت قدرت و تاریخیت در دو دیدگاه، اشتراک لفظی است و با تمایز معنای این دو مفهوم در دو سنت، بایستی به نقش آنها در سیاستگذاری علوم انسانی اسلامی توجه داشت. اگر تحلیل فوکویی از قدرت و تاریخیت را مبنای سیاستگذاری علوم انسانی اسلامی قرار دهیم، ناگزیر در روایت تاریخی از علوم اسلامی که مبنای علوم انسانی اسلامی معاصر هستند، مقومات این علوم نظیر علیت (در مقابل تصادف)، پیوستگی (در مقابل گسست) و نظایر آنها مورد نفی قرار خواهد گرفت.
1ـ2. جمع مابعدالطبیعه و تغییر تاریخی در حکمت متعالیه
چنانکه اشاره شد، در تعریف نیچهای و فوکویی از تاریخ، بهعنوان شرایط تاریخی تکوین علوم انسانی، نقش مابعدالطبیعۀ سنتی در تکوین نظریات علمی نادیده گرفته میشوند. بااینحال، با فرض عدم حرکت و تغییر در مابعدالطبیعه نیز امکان توضیح تحولات تاریخی علوم انسانی مقدور نیست. در ادامه با تکیه بر مفاد مقالۀ پیشتر منتشرشدۀ «بررسی بنیادهای فلسفی ـ نظری رابطۀ علم و قدرت در «تبارشناسی» و «روششناسی بنیادین» (1403) و با تکیه بر نوآوریهای در حکمت متعالیه و متفکرین نوصدرایی نشان خواهیم داد که چگونه میتوان در عین تقید به مبانی مابعدالطبیعه، تحولات تاریخی علوم انسانی اسلامی را نیز توضیح داد.
1. انسان بهمثابة نوع متوسط: به لحاظ انسانشناسی، تعریف مابعدالطبیعی فلسفۀ اسلامی از انسان با تعریف کاملاً متغیر انسان در نزد متفکرین غربی، بهویژه میشل فوکو در تضاد قرار میگیرد. بااینحال، این تضاد به معنای آن نیست که در ذیل حکمت متعالیه، نوع انسان نمیتواند هیچ نوع از تغییر را در متن وجود خویش تجربه کند. ایدۀ نوع متوسط در حکمت متعالیه بهعنوان مبنایی برای تعریف انسان، میتواند توضیحی دربارۀ حرکت جوهری انسان در عین حفظ ذاتیات او ارائه کند. بر مبنای «رویکردی که صدرالمتألهین به انسان دارد، جامعه (و تاریخ) صرفنظر از اثبات ترکیب حقیقی آن، صور متنوعی پیدا میکند و ما با جهانهای اجتماعی (و تاریخی) متفاوتی روبهرو هستیم. البته این دیدگاه به قیاسناپذیر بودن و تباین همهجانبۀ این جهانها منجر نمیشود. دلیل ادعای فوق این است که صدرالمتألهین انسان را نوع متوسط میداند. از نظر او انسان اولاً با علم و عمل خود (به نحو ضروری) متحد میشود؛ یعنی علم و عمل از عوارض زائد و منضم به ذات انسان نیستند، بلکه در تکوین هویت و حقیقت او دخیلاند و ثانیاً دامنۀ آگاهی و عمل انسان برخلاف حیوانات به دلیل وسعت معرفت و ارادۀ او بسیار گسترده و متنوع است» (پارسانیا، 1391، ص144ـ145). با تلقی انسان بهمثابة نوع متوسط، امکان تحقق «انواع متأخر» بیشماری از گفتمانهای علمی در بستر تاریخ وجود خواهد داشت، بدون آنکه گرفتار نسبیگرایی و تاریخیت تبارشناسی شویم. این ایدۀ انسانشناختی، از حیث معرفتی با ایدۀ اعتباریات علامه طباطبائی تکمیل میشود.
2. اعتباریات مبتنیبر حقیقت: اگر دانش در دیدگاه فوکویی را اعتبار صرفاً انسانی بدانیم که به دلیل ماهیت صرفاً انسانی آن، همواره تحت تأثیر شرایط اجتماعی و تاریخی در حال تغییر است، بایستی معنای دیگری از اعتبارات را بپذیریم تا بتوانیم از یکسو، اعتباری و متغیر بودن و بهتبع، پیشرفت دانشهای انسانی را توضیح داده؛ و از سوی دیگر، وجود وحدتبخش و ثابت آن را مدنظر قرار دهیم. این معنا از اعتبار را میتوان با تکیه بر آرای فیلسوف نوصدرایی معاصر توضیح داد. از نظر علامه طباطبائی، تفسیر و تعریف مفاهیم موجود در نزد انسان به دو دسته تقسیم میشود: نخست، مفاهیمی که «در خارج دارای مطابق بوده و این معنا بر آن وجود خارجی انطباق مییابد، مانند آسمان و زمین و نظایر آنها»؛ دوم، مفاهیمی که قابلیت انطباق بر موجود خارجی را از طریق «تعقل و انتزاع» پیدا میکنند، مثل مفهوم «ملک و ریاست و امثال آن». توضیحات تکمیلی نشان میدهد که اگرچه وجود حقیقی در عالم خارج، «انسان» است، اما همین انسان از طریق اعتباربخشی، بر معنای «مالک و رئیس» منطبق میگردد. مفاهیم دستۀ اول، مفاهیم «حقیقی» و مفاهیم دستۀ دوم، «اعتباری» تلقی میشوند. نکتة مهمی که باید مورد توجه قرار گیرد این است که مفاهیم «اعتباری» کاملاً ساخته و پرداخته ذهن نبوده و «بیارتباط با جهان خارج نیستند»، بلکه «تقوم این معانی در پیدایش و انطباق به معانی حقیقی است و بدون وجود این معانی و امور حقیقی ساخته نمیشوند» (طباطبائی، 1389، ج2، ص234).
علامه طباطبائی بر این باور است که فارغ از اعتباراتی که پیش از شکلگیری جامعه وجود دارند، ما در حوزۀ اجتماع و تاریخ نیز با اعتباراتی مواجه هستیم. این اعتبارات توسط انسان و به فرض شکلگیری جامعه وضع میشوند تا انسان بتواند آن دسته از کنشهایی را که متناسب با «روابط اجتماعی مطلوب او» هستند، به انجام برساند. این اعتبارات شامل «اصل ملک، کلام ـ سخن، ریاست و مرئوسیت و لوازم آن نظیر امر و نهی» هستند.
ریشۀ تمام این «اعتباریات» از نظر علامه طباطبائی، «اصل استخدام انسان توسط انسانی دیگر» است. ایشان تصریح میکنند که:
این مفاهیم اعتباری و افکار مصنوعی انسانی که چون دریای بیکران بیرون و اندرون تمام ادراکات ما را فراگرفته و به همۀ جای افکار ما نفوذ کرده و ریشه دوانیده است، یک سازمان ریاست و مرئوسیت بیش نبوده و نیروی فعالهای جز اصل استخدام ندارد (طباطبائی، 1366، ج2، ص221).
اما تفاوت مهم در اینجاست که برخلاف اعتبارهای صرفاً انسانی در علوم انسانی غربی که به شکلگیری گفتمانها ختم میشوند، «اعتباریات» در دیدگاه علامه طباطبائی بر «حقیقت» بنا شدهاند. در این منظر، اعتباریات:
بهواسطۀ انسانی که بر مبنای حرکت جوهری وجودی خود، جسمانیةالحدوث و روحانیةالبقاست، از مسیر حرکت به عرصۀ آگاهی وارد میشود و در آنجا با صور علمی که حقایق مجرد و غیرمادی هستند، اتحاد وجودی و نه مفهومی یا ماهوی پیدا میکند. به دنبال آن نفس آدمی چون با حفظ وحدت خود، دارای مراتب است و مشتمل بر همۀ قوای ادراکی و تحریکی است، پس از اتحاد با صور مجرد علمی به اقتضای آن صور، رفتار خود را سامان میدهد. انسان با فراگیری معانیای که در حرکت جوهری با آنها متحد میشود، چون به لحاظ وجودی و انتولوژیک مجرد و غیرمادی هستند، اولاً بر دامنۀ تجرد و کمال خود میافزاید و ثانیاً بهرغم کثرتی که در جهان مادی و فردی دارد، به دلیل اتحادی که افراد [انسانی] با یک وجود مجرد دارند، با یکدیگر وحدت و اتحادی پیدا میکنند که منافی کثرت و تعدد آنها نیست (پارسانیا، 1391، ص184).
2ـ2. قدرت در میانۀ ضرورت و امکان
بر اساس آیات قرآن، قدرت صفتی از صفات الهی است که در انسان نیز به ودیعه گذاشته شده است. همین صفت انسانی است که امکان سیاست و سیاستگذاری را برای او فراهم میآورد. بااینحال، قدرت اگر محدود به صفت انسانی شود و مطابق تحلیل فوکو، مبنای ساخت حقیقت و دانش گردد، محل منازعات بشری خواهد بود؛ زیرا هر انسانی، حتی در مقام توضیح حقیقت، ناگزیر خواهد کوشید تا قدرت خویش را بر دیگران مسلط سازد. در اینجا است که گره خوردن حقیقت و دانش و علم به قدرت، منجر به نسبیت حقیقت و اضمحلال آن خواهد شد. در مقابل، در دیدگاه اسلامی، علم و قدرت، از صفاتی الهی است که در انسان نیز به ودیعه نهاده شده است. با نظر به این رابطه، به نظر میرسد تنها راهحل منازعات قدرت و علم در سنت اسلامی، توجه به رابطۀ قدرت و علم بهعنوان صفت خداوند و صفات انسان است.
در میان متفکران کلامی و فلسفی اسلامی، برای مفهوم قدرت دو تعریف برجسته وجود دارد: در تعریف علمای کلام، قدرت به معنای «صحة الفعل و الترک» است (طوسی، 1407ق، ص75؛ شریف مرتضی، 1405ق، ج2، ص279؛ حلی، 1413ق، ص453؛ جرجانی، 1325ق، ج8، ص114؛ تفتازانی، 1409ق، ص89) که در آن «صحت» به مفهوم امکان تعبیر شده است (طوسی، 1407ق، ص269؛ جرجانی، 1325ق، ج8، ص49؛ تفتازانی، 1409ق، ص89). ازآنجاکه امکان، همراه ذاتی ماهیت است، این تعریف نمیتواند در مورد خداوند که واجبالوجود بالذات است، مصداق یابد؛ زیرا ماهیت و امکان به ساحت ربوبی راهی ندارند. بنابراین این تعریف تنها مختص به قلمرو قدرت انسان میتواند باشد؛ چراکه قدرت در انسان، علت موجدة تام نیست و قابلیت آن برای انجام یا ترک فعل، متساوی است؛ درحالیکه فاعلیت باری تعالی از ارادۀ ذاتی و ازلی او ناشی میشود و دربرگیرندۀ این تعریف نیست (مهرکی، 1391، ص92).
اما تعریف حکمای مسلمان از قدرت، عبارت است از: «کون الفاعل بحیث إن شاء فعل وان لم یشأ لم یفعل» (ابنسینا، 1404ق ب، ص19؛ 1404ق الف، ص173؛ میرداماد، 1367، ص309؛ صدرالمتألهین، 1363، ص268؛ 1425ق، ج4، ص113؛ ج2، ص224؛ ج3، ص11؛ ج6، ص318؛ سبزواری، 1369، ج1، ص376؛ ج3، ص615). این تعریف این قابلیت را دارد که هم برای قدرت الهی و هم برای قدرت بشری صدق کند. توضیح این است که از نظر منطقی، درستی یک قضیۀ شرطیه نه بر درستی یا نادرستی مقدم و تالی، بلکه بر استلزام (تلازم) میان آنها متکی است. در اینجا، «ان شاء فعل» (مقدمۀ اول قضیه) میتواند بهصورت همیشگی محقق گردد؛ درحالیکه «ان لم یشأ لم یفعل» (مقدمۀ دوم قضیه) نیز میتواند بهصورت دائمی محقق نشود (صدرالمتألهین، 1425ق، ج6، ص318؛ رازی، 1381ق، ص149). اگر صدق قضیۀ شرطیه وابسته به صدق مقدم یا تالی بود، قدرت باری تعالی به امکان و ردّ ضرورت ذاتی منتهی میشد، اما ازآنجاکه درستی در قضیۀ شرطیه، متوقف بر استلزام دو مقدمه است، این تعریف مستلزم نفی ضرورت ذاتی نخواهد بود. بنابراین قدرت الهی به تلازم مقدم و تالی وابسته است و به همین دلیل لزومی ندارد که ارادۀ الهی و به دنبال آن فعل (ان شاء فعل) گاهی وجود داشته باشد و گاهی اراده موجود نباشد و بهتبع آن فعل ترک شود (ان لم یشأ لم یفعل) (ابنسینا، 1400ق، ص251). از دیدگاه حکمای اسلامی، خداوند در مقام فاعلیت خود، انگیزهای فراتر از ذات خویش ندارد که با دگرگونی آن انگیزه، اراده نیز دستخوش تغییر شود یا در مواقعی تحقق نیابد. درنتیجه، ارادۀ الهی، واجب و مستدام است و بهتبع آن، فاعلیت پروردگار نیز دارای وجوب و تداوم است (ابنسینا، 1404ق الف، ص367؛ صدرالمتألهین، 1425ق، ج4، ص112؛ سبزواری، 1369، ج3، ص614).
اکنون، اگر ارادۀ واجب تعالی را همان علم الهی به کاملترین نظام آفرینش در نظر بگیریم که عینیت وجود خداوند است، ارتباط علم و قدرت در این نگرش آشکار میگردد؛ زیرا واجب تعالی، فاعلی است که بر اساس ارادۀ خویش، یعنی آگاهی به نظام احسن، فاعلیت را اجرا و قدرت را اعمال میکند. بنابراین محدودیتی که در مفهوم قدرت الهی در نظر گرفته میشود، محدودیت از ناحیۀ خارج ذات نیست، بلکه بیانگر این است که ارادۀ الهی به نظام احسن تعلق مییابد و نظام احسن، لازمة علم و حکمت الهی است که جزو صفات ذاتی خداوند محسوب میشوند.
اما در خصوص تطبیق این تعریف بر قدرت انسان، لازم است توجه شود که با ملاحظۀ تعریف قدرت به شکل قضیۀ شرطیۀ یادشده و این اصل که صدق قضیۀ شرطیه به صدق مقدم یا تالی وابسته نیست، این تعریف قابلیت اطلاق بر قدرت محدود بشری را نیز داراست. در انسان، ازآنجاکه مشیت (خواست) او، افزون بر ذات اوست و بنابراین ارادۀ او غیرذاتی است، اگر فعلی را ترک کند (یعنی مقدمۀ اول درست نباشد)، خللی در تعریف قدرت مطابق قضیۀ مذکور ایجاد نمیشود؛ زیرا تلازم میان مقدم و تالی از بین نرفته است. بنابراین تعریف فوق هم بر انسان صادق است که مشیت و ارادهاش زائد بر ذاتش است و هم شامل پروردگار متعال میشود که مشیت او عین ذات اوست؛ زیرا درستی این تعریف هم میتواند به ازلی و دائمی بودن قدرت الهی اشاره کند و هم قدرت متغیر و موقعیتی انسان را تبیین نماید. توضیح این است که انسان، به اعتبار اینکه وجوب و ضرورت وجودش، بالغیر است، دارای نوعی از قدرت است که در حیطۀ امکان قرار دارد و بهعنوان قوۀ فعل به شمار میآید و ترجیح وجود یا عدم بر دیگری، نیازمند مرجحی خارج از ذات انسان و از سوی علتالعلل است. به همین سبب، قدرت انسان، متکی به قدرت دیگری است و قدرت ذاتی او، ذاتی و همیشگی نیست؛ درحالیکه قدرت در واجبالوجود بالذات، یک قوه و امکان نیست که برای تحقق به مرجح نیاز داشته باشد، بلکه فعلیت ناب است.
این برداشت از قدرت، برخلاف تعریف قدرت در تبارشناسی، همواره محدود به علم باقی میماند؛ زیرا اولاً اشاره شد که در مورد خداوند، قدرت و اراده با نظر به نظام احسن، مقید به علمی است که از صفات ذاتی خداوند محسوب میشود؛ ثانیاً در مورد انسان نیز با توجه به تعریف انسان در حکمت اسلامی بهمثابۀ ممکنی که ضرورت وجودش، بالغیر است و هستیای ربطی دارد، این قدرت اگرچه دوام ندارد، اما در صورت تحقق نیز وابسته به قدرت الهی خواهد بود. از این منظر نیز قدرت انسان، متکی به علم اوست و هر گونه اعمال قدرتی که محدود به علم نباشد، ناظر به نظام احسن نیست و باطل است. به همین جهت است که نظامهای معنایی و علمی شکل گرفته بهوسیلۀ انسان و گفتمانهای بشری، با وجود کثرت، برخلاف گفتمانهای تبارشناسی فوکویی، امکان مطابقت یا عدم مطابقت با حقایق نفسالامری را پیدا میکنند و صدق و کذب در آنها مفهوم مییابد. علاوه بر این، با تعریفی که در حکمت متعالیه از انسان، بهعنوان نوع متوسط ارائه شده است، انسان میتواند با اختیار خود، انواع متنوع و متعددی از روابط قدرت و بهتبع آن، گفتمانهای متکثری را سازگار با قدرت الهی محقق سازد و این امر پیشرفت علوم از جمله علوم انسانی را توجیه میکند.
آنچه در دیدگاه اسلامی از رابطۀ قدرت و علوم انسانی اهمیت دارد، آن است که تحولات و تغییرات تاریخی علوم انسانی اسلامی، بدون توجه به نقش روابط قدرت انسانی رقم نمیخورد و از این جهت، توان توضیح رابطۀ قدرت ـ دانش را دارد، اما برخلاف دیدگاه فوکویی، این قدرت انسانی، مادامی که به قدرت الهی، مقید بماند، علوم انسانی تحت تأثیر آن، متصف به علوم انسانی اسلامی خواهند شد و اگر دچار آزادی لاقید و نامتناهی گردد و بر قدرت الهی بشورد، علوم انسانی تحت تأثیر چنین روابط قدرتی، متصف به علوم انسانی اسلامی نخواهد شد.
بحث و نتیجهگیری
سیاستگذاری علوم انسانی، وابسته به نظریات و مفاهیم بسیار پیچیدهای است که مسیر تحولات علمی را روشن میسازد. در این مقاله به دو مؤلفۀ منطق تحول تاریخی علوم و قدرت پرداختیم و از خلال بررسی دیدگاه میشل فوکو، جایگاه این مفاهیم را در سیاستگذاری علوم انسانی روشن ساختیم. در دیدگاه فوکو، به دلیل تعریف خاصی که از قدرت ارائه میدهد، تاریخ عرصۀ منازعات گفتمانی است که با کنار یکدیگر قرار دادن مؤلفههای تاریخی، اپیستمههای دانشی متفاوتی را در ادوار مختلف تاریخ سامان میبخشد. قدرت، چسبی است که این مؤلفههای متنوع تاریخی را در کنار یکدیگر قرار داده و علم و حقیقت، محصول آن است.
بنابراین سیاستگذار با چنین درکی از روابط قدرت میتواند با تغییر شرایط تاریخی و نظم حاکم بر این مؤلفهها، اپیستمههای مختلفی را سامان بخشد و مسیر تحولات علمی را تغییر دهد. به تعبیر دیگر، بر این اساس، چون دانش و حقیقت وابسته به روابط قدرت است، سیاستگذار با تغییر این روابط تاریخی ـ اجتماعی امکان تغییر اپیستمههای علمی را مهیا میسازد و هیچگونه تقیدی به حقیقت مستقل از روابط ندارد.
این توضیح فوکویی از قدرت، به دلیل اینکه حقیقت علمی را برساختۀ روابط قدرت لاقید و نامشروط میداند، نمیتواند توضیح مناسبی از تکوین علوم انسانی اسلامی ارائه دهد و معنای فوکویی از قدرت که متضمن درکی سکولار و ایندنیایی از قدرت بوده و لازمۀ آن، نسبیگرایی تاریخی است، نمیتواند با منطق حاکم بر علوم انسانی اسلامی سازگار باشد. علوم انسانی اسلامی، از جمله اقتصاد اسلامی، علوم اجتماعی اسلامی، مدیریت اسلامی، روانشناسی اسلامی و نظایر آنها، اگرچه در نسبتی با علوم مدرن معاصر شکل میگیرند، اما مبتنیبر مبانی اسلامی تعریف میشوند. با نظر به این مبنای معرفتی، اولاً قدرتی که سیاستگذاری علوم انسانی اسلامی بر مبنای آن انجام میشود، نمیتواند گسسته از معنای اسلامی قدرت و علوم باشد؛ و ثانیاً بایستی مقید به تحولات تاریخی علوم اسلامی در جهان اسلام بماند. اقتصاد اسلامی، علوم اجتماعی اسلامی، مدیریت اسلامی و دیگر علوم انسانی اسلامی، بر مبنای علوم اسلامی گذشته و در تعامل با علوم انسانی معاصر تکوین مییابند. بنابراین تاریخ تحولات علوم اسلامی و منطق حاکم بر آن و تعریف خاصی که از قدرت در این علوم شکل گرفته است، شرط لازم برای سیاستگذاری علوم انسانی اسلامی است.
با نظر به معنایی که از تحولات تاریخی با تکیه بر مبانی حکمت اسلامی ارائه شد، علوم اسلامی اگرچه تغییرات تاریخی قابل توجهی داشتهاند، اما این تغییرات منجر به گسستگی اپیستمولوژیک آنها از یکدیگر نشده است. هر نظریۀ اسلامی کوشیده است تا در دورۀ خود، بالاترین سطح معرفتی ممکن را در نسبت با معارف وحیانی بیان دارد، اما مطابق با ایدۀ نوع متوسط صدرایی، هر نظریهپرداز اسلامی نوع متوسطی برای انواع اخیر نظریهپردازان است که پس از او، دیدگاه او را کامل کنند. در میان این نظریهپردازان نوعی پیوستگی به معارف وحیانی و اسلامی وجود دارد که مانع گسستگی تاریخی آنها از یکدیگر میشود و درعینحال، تنوع و تحول و تکامل تاریخی علم را نیز بیان میکند.
این تعریف از پیوستگی تاریخی، با تعریف قدرت در نزد حکمای مسلمان نیز سازگار است. تعریف حکمای مسلمان از قدرت به نحوی است که اگر انسان یا انسانهای یک دورۀ تاریخی، در راستای ارادۀ الهی به تفکر مشغول نباشند و نظریات آنها، نظریات دینی نباشد، گسستگی در حضور معارف وحیانی در جهان تاریخی انسانها رخ نمیدهد. اعراض از ارادۀ الهی، بهحسب قاعدۀ اختیار در جهان انسانی، میتواند توسط بعضی از انسانها به نحوی جزئی تحقق یابد، اما این اعراض انسانی به معنای گسست هستیشناختی یا معرفتشناختی کل معرفت بشری نسبت به حقایق وحیانی و الهی نیست و جریان حقایق وحیانی و الهی در تاریخ، به ادوار تاریخی آینده منتقل میشود.
این معنای از قدرت، در سیاستگذاری علوم انسانی اسلامی، اولاً باعث میشود تا این علوم همواره امکان کشف حقیقت مطلق را از خلال ارتباط با معارف وحیانی، در همۀ ادوار تاریخی داشته باشند. امتناع اندیشۀ الهی یا وحیانی در تاریخ، در یک دورۀ تاریخی رقم نخواهد خورد و حقیقت تاریخ، همواره عرصۀ ضرورتهای علمی و معرفتی خواهد بود؛ هرچند بعضی انسانها بهمثابة ممکنات، امکان اعراض از این ضرورتها را دارند. بنابراین علوم انسانی اسلامی نهتنها یک امکان، بلکه ضرورتی تاریخی است که از خلال ارتباط مسلمین با معارف ضروری و یقینی الهی و اسلامی تحقق مییابد؛ ثانیاً تحقق علوم انسانی اسلامی نیازمند معنایی از اراده و قدرت انسانی است که در راستای اراده و قدرت الهی قرار گیرد و در تعارض با آن نباشد. این معنای از قدرت که در نزد حکمای مسلمان مطرح شده است، علوم انسانی اسلامی را از گرفتاری در نسبیگرایی تاریخی و سیاستگذاری بیقاعده و سلیقهای رها میسازد و امکان صدق و کذب دستاوردهای علوم انسانی اسلامی را علیرغم امکان سیاستگذاری علمی، همچنان محفوظ میدارد.
ثمرۀ این طرح بحث میتواند اولاً نگاهی متفاوت به تاریخ علوم اسلامی در اختیار ما قرار دهد. درک دینی از تاریخ و نقش قدرت در تکوین علوم اسلامی گذشته میتواند ظرفیت تحولات علمی در شاخههای مختلف فقه، اصول، کلام، فلسفۀ اسلامی، عرفان و نظایر آنها را برای فهم وضعیت فعلی این علوم آشکار کند و توجه به معنای دینی قدرت، میتواند جایگاه تصمیمهای سیاسی و روابط میان عالمان دینی با دستگاههای سیاسی هر دوره و نقش این تصمیمات برخاسته از قدرت را در تکوین علوم اسلامی روشن سازد. از این منظر، قرابت علمای دینی در نزدیکی به دستگاه قدرت، دچار قضاوت صفر و صدی نخواهد بود و با معیار دینی از قدرت، امکان توضیح عملکرد عالمان و نقش قدرت در تکوین علوم اسلامی میتواند موضوع تحقیق قرار گیرد؛ ثانیاً این درک تاریخی و توضیح جایگاه قدرت میتواند به تنظیم سازوکارها و نقش نهادها و دیگر مسائل مربوط به روابط قدرت مؤثر بر تکوین علوم انسانی اسلامی در دورۀ معاصر یاری رساند. از این منظر، علوم انسانی اسلامی ناگزیر از توجه به روابط قدرت است، اما روابط قدرتی که خود را در سازوکارهای اقتصادی و بودجهای، نهادها و سازمانها و نظایر آنها نشان میدهد، بایستی متناسب با مبانی اسلامی تکوین یابند تا علوم تولیدشده در این سازوکارها، متصف به اسلامی باشد؛ ثالثاً این مقاله میتواند ثمراتی برای روشهای تحقیق علوم انسانی اسلامی، بهویژه از حیث طرح بحث دربارۀ روابط قدرت و نگاه تاریخی به علم مطرح سازد.
موضوعاتی برای پژوهشهای بعدی
همانطور که اشاره شد، سیاستگذاری علم قلمرو بسیار پیچیدهای است که مؤلفههای متکثری را در سیاستگذاری علم، از جمله روابط قدرت، زبان، معرفتشناسی، جنسیت، طبقات اجتماعی، بودجهبندی و اقتصاد علم، تحولات تاریخی و تمدنی، وجه نهادی و سازمانی علم و نظایر آنها مدنظر قرار میدهد. در این مقاله به مقتضای محدودیت، بهتبع دیدگاه فوکویی، بر دو مؤلفه از مؤلفههای متکثر مذکور متمرکز شدیم و با بهرهگیری از ظرفیتهای حکمت اسلامی، سعی کردیم نشان دهیم که چگونه میتوان به سیاستگذاری اسلامی دربارۀ علوم انسانی اسلامی اندیشید. بااینحال دستکم دو دسته موضوع دیگر برای پژوهشهای آینده قابل پیگیری است:
1. مؤلفههای مطرح در دیگر نظریات سیاستگذاری علم در جهان غرب: چنانکه اشاره شد، نظریات سیاستگذاری علم در غرب، مؤلفههای متعددی را بررسی کردهاند. توضیح اسلامی این مؤلفهها میتواند به غنای ادبیات سیاستگذاری علوم انسانی اسلامی بیفزاید؛
2. در تحلیل میشل فوکو، مؤلفههای دیگری نظیر زبان نیز نقش بسزایی در تکوین گفتمانهای علمی دارد. این موضوع نیز میتوان با نظر به دیدگاه حکمای مسلمان از جمله ابونصر فارابی دربارۀ علماللسان مورد توجه قرار گیرد.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله (1400ق). رسائل. قم: بیدار.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله (1404ق الف). الشفاء، الاهیات. قم: مکتبة آیتالله المرعشی.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله (1404ق ب). التعلیقات. بیروت: مکتبة الاعلام الاسلامی.
- پارسانیا، حمید (1391). جهانهای اجتماعی. قم: کتاب فردا.
- تفتازانی، سعدالدین (1409ق). شرح المقاصد. قم: الشریف الرضی.
- جرجانی، میرسیدشریف (1325ق). شرح المواقف. قم: الشریف الرضی.
- حقیقی، شاهرخ (1387). گذر از مدرنیته؟ نیچه، فوکو، لیوتار، دریدا. تهران: آگاه.
- حلی، حسن بن یوسف (1413ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.
- داوری اردکانی، رضا (1389). علوم انسانی و برنامهریزی توسعه. تهران: در انتظار فردایی دیگر.
- داوری اردکانی، رضا (1391). علم و پژوهش و سیاستهای پژوهشی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- دریفوس، هیوبرت و رابینیو، پل (1387). میشل فوکو، فراسوی ساختگرایی و هرمنیوتیک. ترجمۀ حسین بشریه. تهران: نشر نی.
- رازی، قطبالدین (1381ق). الهیات المحاکات مع تعلیقات الباغوی. تهران: میراث مکتوب.
- سبزواری، ملاهادی (1369). شرح المنظومه. تهران: ناب.
- شِرت، ایون (1393). فلسفۀ علوم اجتماعی قارهای. ترجمۀ هادی جلیلی. تهران: نشر نی.
- شریف مرتضی، علی (1405ق). رسائل الشریف المرتضی. قم: دار القرآن الکریم.
- صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1363). مفاتیح الغیب. تهران: مؤسسۀ حقیقات فرهنگی.
- صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1425ق). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه. بیروت: دار احیاء التراق العربی.
- طباطبائی، سیدمحمدحسین (1366). اصول فلسفه و روش رئالیسم. قم: صدرا.
- طباطبائی، سیدمحمدحسین (1389). ترجمۀ تفسیر المیزان. ترجمۀ سیدمحمدباقر موسوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
- طوسی، نصیرالدین (1407ق). تجرید الاعتقاد. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
- فوکو، میشل (1381). نیچه، تبارشناسی و تاریخ. ترجمۀ افشیدن جهاندیده و نیکوسرخوش. مندرج در: کهون، لارنس (1381). متنگزیدههای مدرنیسم و پستمدرنیسم. ترجمۀ عبدالکریم رشیدیان و دیگران. تهران: نشر نی.
- فوکو، میشل (1382). تاریخ جنون. ترجمۀ فاطمه ولیانی. تهران: هرمس.
- فوکو، میشل (1388). نیچه، فروید، مارکس. ترجمۀ افشین جهاندیده و دیگران. تهران: هرمس.
- فوکو، میشل (1392). دیرینهشناسی دانش. ترجمۀ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نشر نی.
- فوکو، میشل (1398). نظم اشیاء: دیرینهشناسی علوم انسانی. ترجمۀ یحیی امامی. تهران: پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
- فوکو، میشل (1400). تئاتر فلسفه: گزیدهای از درسگفتارها، کوتاهنوشتها، گفتوگوها. ترجمۀ نیکوسرخوش و افشیدن جهاندیده. تهران: نشر نی.
- قانعیراد، محمدامین (1396الف). پیمایش علم و جامعه؛ تجربۀ جهانی و اجرای نسخۀ ایرانی. تهران: پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
- قانعیراد، محمدامین (1396ب). ناهمزمانی دانش؛ روابط علم و نظامهای اجتماعی و اقتصادی در ایران. تهران: مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور.
- قانعیراد، محمدامین (1396ج). الگوی چهاروجهی برای ارزیابی توسعۀ علوم انسانی. تهران: پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
- قائمینیک، محمدرضا (1401). اقتضائات معرفتی سیاستگذاری علم در سنت اسلامی ـ ایرانی. تحقیقات بنیادین علوم انسانی، 8(4)، 33ـ54.
- قائمینیک، محمدرضا و کاتب، احمد (1403). بررسی بنیادهای فلسفی ـ نظری رابطۀ علم و قدرت در «تبارشناسی» و «روششناسی بنیادین»، روششناسی علوم انسانی، روۀ 30(119)، 39ـ59.
- کچویان، حسین (1388). تجددشناسی و غربشناسی، حقیقتهای متضاد. تهران: امیرکبیر.
- کوهن، توماس (1389). ساختار انقلابهای علمی. ترجمۀ سعید زیباکلام. تهران: سمت.
- لویت، کارل (1396). معنا در تاریخ. ترجمۀ سعید حاجی ناصری و زانیار ابراهیمی. تهران: آگاه.
- مانهایم، کارل (1380). ایدئولوژی و اتوپیا. ترجمۀ فریبرز مجیدی. تهران: سمت.
- محمدپور، احمد (1396). روش تحقیق معاصر در علوم انسانی (مباحثی در سیاستهای روش). تهران: ققنوس.
- مهرکی، بهادر (1391). تأملی بر تعاریف قدرت نزد حکیمان و متکلمان مسلمان. اندیشۀ نوین اسلامی، 8(28)، 87ـ104.
- میرداماد، محمدباقر (1367). القبسات. تهران: دانشگاه تهران.
- میلبنک، جان (1396). الاهیات و نظریۀ اجتماعی. ترجمۀ شهناز مسمیپرست. تهران: ترجمان علوم انسانی.
- میلز، سارا (1395). میشل فوکو. تهران: مرکز.
Copyright © 2026 The Author(s). This article is published under the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.




