معرفت فرهنگی اجتماعی

مقدمه 
فلسفة اجتماعی غدیر، یعنی نگرشی عقلی و فلسفی به ابعاد اجتماعی غدیر، تأملی در چرایی اجتماعی پیدایش غدیر و آثار و پیامدهایی که در طول 15 قرن از حیات اسلام تعقیب شده است. فلسفة اجتماعی غدیر، با نظر به آیات و روایات معتبر، تحلیل چرایی حادثة غدیر را از پیوند آن با حیات اجتماعی و بنیان‌های آن دنبال می‌کند. غدیر در متن یک حرکت اجتماعی بزرگ، یعنی اولین و آخرین حج پیامبر؟ص؟ با جمعیتی انبوه برآمده از فراخوان قبلی پیامبر؟ص؟، و در بین کاروان‌های حج‌گزاری که تازه از آن فراغت یافته و در میانة حرارت سوزان آفتاب؛ درحالی‌که به‌سوی مواطن خود در حرکت‌ بوده‌اند، اتفاق افتاد. در مکانی به نام غدیر خم که به‌عنوان مفترق اللطرق یاد می‌شد، یعنی مسافران مناطق مختلف از اینجا مسیر خود را جدا می‌کردند (مفید، 1413ق ‌الف، ج1، ص175). فراخوان این جمعیت انبوه، نمی‌تواند تنها معطوف به آموزش مناسک حج باشد، بلکه بیش از آن، کاشف هدفی بزرگ ناظر به سرنوشت آیندة امت اسلامی در همیشة تاریخ است، یعنی موضوع تعیین امامت و ولایت امیرالمؤمنین علی؟ع؟. از این جهت بررسی فلسفة اجتماعی غدیر و ابعاد آن از اهمیت زیادی برخوردار است. از آیات قرآن به‌ویژه آیة 3 مائده چنین استفاده می‌شود که مهم‌ترین فلسفة غدیر، فلسفة سیاسی و اجتماعی آن است. ابعاد مختلف فلسفة سیاسی و اجتماعی غدیر را می‌توان در اهداف و ظرفیت‌های سیاسی اجتماعی آن دنبال کرد، به‌ویژه چیستی و چگونگی ظرفیت‌های اجتماعی معاصر آن می‌تواند توانایی عظیم اجتماعی و تمدنی غدیر را در حل مسائل جهان اسلام و در مواجهه با جهان کفر و شرک نمایان سازد. روش این مقاله، بازخوانی تحلیلی آیات و روایات مربوطه و نیز دیدگاه اندیشمندان اسلامی در این باره است. دربارة غدیر در طول تاریخ تمدن اسلامی آثار بسیار فراوانی نگاشته شده است و در لابلای این آثار به ابعاد سیاسی و اجتماعی آن هم توجه شده است. در این مقاله تلاش می‌شود با بهره‌گیری از مفاهیم اجتماعی و برجسته‌سازی آنها، بر غنای ادبیات موجود افزوده شود؛ هرچند با همین عنوان، مقاله یا کتابی کمتر یافت می‌شود.
1. غدیر تعین‌بخش هدایت و نجات امت اسلامی 
جامعه و حیات اجتماعی انسان‌ها مملو از عوامل بازدارنده از سعادت و کمال آنهاست و انسان در رسیدن به کمال خود، نه به خود رها شده است و نه بدون مرشد و راهبر الهی می‌تواند این راه را طی کند. انبیا برای همین مقصود آمده‌اند و کتاب انبیا، کتاب هدایت به این غایت قصوی است. نزول قرآن کریم و رسالت و امامت رسول خدا؟ص؟ برای انجام این مهم بوده است: «وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أنِ اعْبُدُوا اللهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ» (نحل: 36). همة ادلة عقلی و نقلی ضرورت وحی و نبوت و استمرار امامت و ولایت معصوم بر جامعه، بیانگر این حقیقت تاریخی است که جامعة انسانی بدون راهبر الهی و معصوم نمی‌تواند به مقصد کمال و سعادت خود برسد.
مهم‌ترین خطری که امت اسلامی را بعد از رحلت پیامبر اسلام؟ص؟ تهدید می‌کرد، بازگشت به کفر و ضلالت جاهلی بود، لذا پیامبر عظیم‌الشأن اسلام؟ص؟ برای نجات از این خطر مهم، تمسک به کتاب خدا و عترت و اهل‌بیت؟عهم؟ خویش را سفارش فرمود، یعنی فلسفة اصلی عترت پیامبر؟ص؟ همان فلسفة نزول کتاب خداست. همان ‌طوری که تمسک به کتاب‌الله طریق نجات از ضلالت و مانع بازگشت به کفر است، تمسک به عترت پیامبر؟ص؟ هم سبب نجات از گمراهی و بازدارنده از کفر است. 
غدیر تعین تمسک به عترت در کنار تمسک به قرآن برای حفظ امت اسلامی از گمراهی و ضلالت است؛ امر مهمی که پیامبر بارها بر آن تأکید ورزیدند. در یکی از فرازهای خطبة جامع حضرت رسول؟ص؟ در حجة‌الوداع و در صحرای عرفات چنین آمده است فرمود: «لا ترجعوا بعدى کفارا مضلین یملک بعضکم رقاب بعض انى قد خلفت فیکم ما ان تمسکتم به لن تضلوا: کتاب الله وعترتى اهل بیتى» (ابن‌شعبه حرانى، 1363، ص34). هرچند پیامبر؟ص؟ از نخستین روزهای بعثت تا آخر عمر مبارک خویش بر وصایت و جانشینی امیرالمؤمنین علی؟ع؟ تأکید ورزیدند، ولی پیامبر؟ص؟ هیچ روزی مانند روز غدیر با مخاطبانی فراگیر و جمعیتی کثیر مواجه نشده بود. هرچند در عدد جمعیت غدیر نقل‌های متعددی وجود دارد، ولی در نقل معتبری از امام باقر؟ع؟ عدد هفتاد هزار نفر آمده است (ر.ک: یاوری سرتختی و امامی، 1389 و 1390). این جمعیت انبوه بهترین موقعیت مناسب برای ابلاغ مهم‌ترین رسالت پیامبر؟ص؟ به صورتی عینی و تجسم‌یافته بود. برافراشتن دستان امیرالمؤمنین علی؟ع؟ در مقابل دیدگان این جمعیت انبوه، به انضمام تبریک‌ها و بیعت و عهدی که بستند و اشعاری که سرودند، همگی اموری عینی و بیرونی است که بر ابعاد تجسمی و تعینی پیام غدیر در امر هدایت امت اسلامی می‌افزاید. پیامبر؟ص؟ می‌توانست تنها با کلام خود امامت و ولایت حضرت امیر؟ع؟ را در غدیر اعلام نماید، ولی این ‌بار بر فرازی بلند، دستان علی؟ع؟ را بالا برد تا تعیین امام و ولیّ امت اسلامی بعد از خود را به‌صورت عینی و تجسمی نشان دهد و آنگاه اعلام فرماید: «مَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلاَهُ اَللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاَهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ، وَاُنْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ، وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ»؛ هرکه من مولا و فرمانروای اویم علی مولای اوست، خدایا دوست بدار آن‌کس که او را دوست دارد، و دشمن دار آن‌کس که او را دشمن دارد. (صدوق، 1376، ص574؛ مفید، 1413ب، ص58).
بزرگداشت و بازگشت به غدیر و تمسک به آن، علاوه بر ظرفیتی که در جهان تشیع برای اجتماع حول محور امیرالمؤمنین؟ع؟ دارد، در سطح امت اسلامی هم ظرفیت مضاعف دیگری به دنبال دارد. مهم‌ترین ظرفیت معاصر آن در سطح امت اسلامی را باید خروج از ظلمت جهان مادی و مدرنیته دانست. اصل واقعة غدیر و دلالت آن بر بخشی از مضمون متعالی آن مورد اتفاق همة امت اسلامی است. امروزه بدون آنکه زمینة اختلاف و تفرق مذهبی را در جهان اسلام فراهم کنیم، باید غدیر را در مواجهه با دشمنان اسلام و دنیای مادی غرب برجسته نماییم و اینکه پیامبر؟ص؟ برای مصونیت امت اسلامی از ضلالت و گمراهی مدرن که بدترین گمراهی معاصر است، دستان امیرالمؤمنین علی؟ع؟ را بلند کرده است، یعنی راه اوست، چراغ اوست و تمرکز باید بر اندیشة نورانی او شکل گیرد. غدیر در کنار نهج‌البلاغة علی؟ع؟ و سیرة علوی در مواجهه با دنیای استکباری معاصر و اندیشة دین‌ستیزانة مدرنیته، کشتی نجاتی است که می‌تواند امت اسلامی را به ساحل هدایت رهنمون باشد.
2. «الیوم» روز نمادین و برجستة غدیر
غدیر غیر از اینکه در تاریخ امت اسلامی، روز برجسته و نمادین است و مطابق روایات معصومین؟عهم؟ بزرگ‌ترین عید اسلامی است (حر عاملی، 1409ق، ج‌8، ص89)، نحوة طرح آن در قرآن کریم هم به‌گونه‌ای است که توجه‌ها را به خود جلب می‌کند؛ یعنی اولاً در ذیل آیه‌ای که مربوط به محرماتی است، از قبیل مردار، خون، گوشت خوک، آنچه که با نام غیر خدا کشته شده باشد و...، اما در ادامة آیه و در سیاقی غیرمربوط، با کلمة قابل توجه «الیوم»، مضمون مهمی را آشکار می‌سازد که با جملات قبل و نیز با آخر آیه تناسبی ندارد؛ ثانیاً دوبار کلمة «الیوم» تکرار می‌شود و با اینکه کلمة یوم از جهت ادبی ظرف است و ظاهراً متعلق به فعل «يَئِسَ» می‌باشد، ولی بر آن مقدم شد و این تقدیم برای دلالت نمودن بر تفخیم و تعظیم شأن این روز است؛ زیرا مشتمل بر خیر بسیار بزرگ و پرمنفعتی است که همان یأس کفار از دین مؤمنین می‌باشد (طباطبائی، 1390، ج‌5، ص177)، و همة اینها سبب برجسته‌سازی بخشی از این آیه می‌شود. به تعبیر علامه طباطبائی آیه از جهت محل حلولش و نیز از جهت دلالتش، امری عجیبی است؛ زیرا صدر آیه عبارت است از: «حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالْدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلاَّ مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَن تَسْتَقْسِمُواْ بِالأَزْلاَمِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ» و ذیل آیه عبارت است از جمله: «فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ فَإِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ» (مائده: 3)، و با ملاحظه این صدر و ذیل، مشاهده خواهیم کرد که هیچ ارتباطی با جملة «الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِن دِينِكُمْ فَلاَ تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينًا» ندارد، بلکه عباراتی معترضه است که در وسط این آیه قرار گرفته است (طباطبائی، 1390، ج‌5، ص167). به نظر می‌رسد این چینش غیر از آنکه جلوی هر نوع سوء‌استفادة دستان پلید اهل تحریف را از حذف یا تغییر آیه می‌گیرد، سبب برجستگی آیه و جلب توجهات اهل دقت شده است و اینکه مطلب از چه قرار است. حال به بررسی وجوه مختلف روز نمادین غدیر خواهیم پرداخت.
1ـ2. شش وجه نمادین روز عید غدیر «الیوم»
آیة محل بحث با کلمة «الیوم» به روز غدیر اشاره دارد، و مفسرین شیعه مطابق قرائن داخلی آیه، قرائن تاریخی و نیز بسیاری از روایات گفته‌اند که مقصود روز غدیر است، و این اخبار اگر متواتر نباشد دست‌کم مستفیض می‌باشد (مکارم شیرازی، 1371، ج4، ص267ـ278). چه اینکه بسیاری از علمای اهل سنت هم قائل به همین قول هستند و مرحوم علامه امینی بسیاری از این روایات را از اهل سنت نقل کرده است (امینی، ۱۴۱۶ق، ج1، ص447ـ458). در هر صورت شش وجه معنایی به هم مربوط برای روز نمادین غدیر در این بخش از آیة 3 سورة مائده برجسته شده است: «الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِن دِينِكُمْ فَلاَ تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينًا». این شش وجه معنایی عبارت‌اند از: 1. روز یأس کفار از دین مسلمین؛ 2. روز امنیت از کفار؛ 3. روز انحصار ترس از خدا؛ 4. روز اکمال دین؛ 5. روز اتمام نعمت؛ 6. روز تحقق دین مرضی خدا. 
1ـ1ـ2. پیوند امور شش‌گانة فوق در موضوع واحد
این امور شش‌گانه مورد توجه مفسرین قرار گرفت و به‌صورت مبسوطی در کتب تفسیری بررسی کرده‌اند. با دقت در این بخش از آیات روشن می‌شود که همة این مقولات شش‌گانه به هم مربوط است. علامه طباطبائی در این باره می‌گوید: 
این دو جملة «الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ» و جملة «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ‌» علاوه بر وحدت سیاق، مضمون متقارن و مرتبطی دارند؛ زیرا بین يأس كفار از دین مسلمین و بین اکمال دین مسلمین ارتباط قریبی وجود دارد؛ به‌طوری‌که از ترکیب آنها مضمون واحد و مرتبطی شکل می‌گیرد که همة فقراتش را به هم مرتبط و متصل می‌کند و اینکه مقصود از «الیوم» که دوبار تکرار شد، یک روز معین است که در آن هم یأس کفار اتفاق افتاد و هم اکمال دین (طباطبائی، 1390، ج‌5، ص168). 
این وجوه شش‌گانة معنایی در روز نمادین غدیر، هریک دارای عظمتی از معناست و لذا جمع این معنایی در یک نقطة مرکزی غدیر و با نصب امیرالمؤمنین؟ع؟ عظمتی به آن می‌بخشد که در یک مقیاس بشری، جز با نبوت با چیزی قابل قیاس نیست.
2ـ1ـ2. نصب ولایت، امنیت از کفار و ترس از خدا
اینکه فرمود: «الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِن دِينِكُمْ فَلاَ تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ»، تعبیر شریفة «فَلاَ تَخْشَوْهُمْ» به قرینة «یأس کفار از آسیب رساندن به دین اسلام»، شاید اشاره به این باشد که با نصب ولایت، از کفار برای دین‌تان نهراسید، آنگاه تعبیر شریفة «وَاخْشَوْنِ» نظر به این داشته باشد که هرچند با نصب ولایت از ناحیة دشمن به دین شما آسیبی نخواهد رسید، ولی از ناحیة خود شما ممکن است به دین آسیب برسد، لذا فرمود: «وَاخْشَوْنِ»؛ برای دین‌تان از خدا بترسید؛ یعنی مبادا شما با عمل نکردن به دین، به‌ویژه در موضوع ولایت، به دین آسیب برسانید. لذا برخی از مفسرین گفته‌اند که قرینة وحدت سیاق اقتضا می‌کند که موضوع ترس از خدا و ترس از کفار باید یک چیز باشد که همان زوال دین است؛ یعنی نگران زوال دین به‌دست کفار نباشید، بلکه ممکن است دین با تبعیت شما از هوای نفس و به‌دست خود شما از بین برود، لذا از خدا بترسید (جوادی آملی، 1387، ص43). غدیر سبب یأس کفار از آسیب‌ رساندن به دین اسلام شد، ولی در صورت کفران نعمت و عدم تمسک به ولایت و امامت، دشمن طمع کرده و مجدد بازمی‌گردد (جوادی آملی، 1387، ص39). تعبیر «فَلاَ تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ» تحذیری برای مؤمنین است و آنها را برحذر می‌دارد از اینکه مبادا دربارة موضوع اصلی این آیة شریفه، یعنی ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین علی؟ع؟ کوتاهی نمایند و کفر ورزند، بلکه باید از خدا بترسند. مرحوم علامه طباطبائی در این باره می‌گویند: «آیات مربوط به ولایت در قرآن، با این تحذیر و وعیدی که در این آیه آمده ارتباط تامی دارد. خداوند در هیچ جای قرآن مؤمنین را تحذیر از نفس خود نفرمود، مگر در باب ولایت "وَيُحَذِّرُكُمُ اللهُ نَفْسَهُ"» (طباطبائی، 1390، ج‌5، ص179). 
مطابق آیة شریفه، امنیت از خطر کفار در آسیب‌رسانی به دین، در سایه‌سار امامت غدیریه (فَلاَ تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ) است و این پیام اصلی غدیر می‌باشد. علامه طباطبائی در این باره تبیین قرآنی خوبی ارائه کرده است. او می‌گوید: 
مطابق برخی آیات قرآن کریم مهم‌ترین آرزوی کفار در بازگشت مسلمین از اسلام و دست برداشتن از آن بوده است: «وَدَّت طَّآئِفَةٌ مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ» (آل‌عمران: 69)، «وَدَّ كَثِيرٌ مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُم مِّن بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا» (بقره: 109) و یا فرمود: «يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللهِ بِأَفْواهِهِمْ وَاللهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ» (صف: 9)، لذا مهم‌ترین همّ و غم کفار و مشرکین این بود که از طریق ایجاد فتنه بین مؤمنین و سرایت نفاق بین آنها و اشاعة شبهات و خرافات، شجرة طیبه دین را فاسد ساخته از ریشه برکنند. آخرین امیدشان در زوال دین این بود که فکر می‌کردند دین مثل حکومت و سلطنت است که لباس نبوت به تن کرده و با موت پیامبر؟ص؟، دین او هم از بین می‌رود؛ همان‌ طوری که با مرگ سلاطین، اثری از حکومت و سلطنت‌شان باقی نماند، لذا گفتند پیامبر؟ص؟ ابتر است، ولی قرآن فرمود: «إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الأَبْتَرُ» (کوثر: 3)، ولی وقتی که خداوند متعال برای این دین کسی را نصب کرد که جای پیامبر؟ص؟ بنشیند تا دین را حفظ و تدبیر نماید و راهنمای امت به این دین باشد، در چنین حالتی کفار مشاهده کردند که دین از مرحلة قیام به‌وسیلة حامل شخصی خارج شد و به مرحلة قیام به‌وسیلة حامل نوعی ارتقا، و از صفت حدوث به صفت بقا تحول یافت، درنتیجه به کمال خود رسید و نعمت الهی به تمامیت رسید، اینجا بود که تمام یأس کفار ظاهر شد (طباطبائی، ج‌5، ص174ـ176).
این فلسفة سیاسی اجتماعی بزرگ غدیر است. در روز غدیر مسلمانان باید ببینند که نسبت دین‌شان با دشمنان اسلام چیست؟ آیا دشمن از دین‌شان و از تدین و تعهدشان به اسلام مأیوس است؟ اگر چنین نیست باید بدانند که فلسفة اجتماعی غدیر جایگاه خود را در امت اسلامی از دست داده است. امت اسلامی امروزه در معرض خطر دشمنان اسلام می‌باشد و تنها راه دفع این خطر بازگشت به غدیر است. بازگشت به غدیر به معنی بازگشت به امامت نبوی و علوی و امامت امام برحق، عادل و دین‌شناس برای تحقق دین در میان امت اسلامی است. نقطة مرکزی خطر، از دست دادن این سنگر امن امت اسلامی است که سال‌ها بلکه قرن‌هاست که ملت‌های مسلمان این سنگر امن را از دست داده‌اند. غدیر ظرفیت احیای امت اسلامی و مصونیت‌بخشی به همة کیان اسلامی را در خود دارد.
بنابراین آیة شریفه، یعنی از «الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِن دِينِكُمْ» تا آخر این جمله: «وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِيناً» اعلام می‌دارد که بعد از حادثة غدیر، دین مسلمین از جهت کفار در امنیت است و هیچ خطری متوجه آن نخواهد شد و هیچ بطلان و فسادی به آن راه نمی‌یابد، مگر از ناحیة خود مسلمین؛ به این معنا که اگر آنها به این نعمت تام الهی کفر بورزند و این دین کامل مرضی را از خود دور نمایند، در این صورت خداوند این نعمت را از آنها سلب کرده و به نقمت تبدیل می‌کند و لباس جوع و خوف بر آنها می‌پوشاند همان‌طور که چنین شد (طباطبائی، 1390، ج‌5، ص179).
2ـ2. غدیر روز نمادین امامت
در ادامة آیة شریفه این جمله نورانی آمده است: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِيناً» (مائده: 3). در دلالت این بخش از آیة شریفه بر امامت و ولایت امیرالمؤمنین علی؟ع؟ مفسرین شیعه مفصل بحث کرده‌اند. سه تعبیر «اکمال دین»، «اتمام نعمت» و «رضایت خدا به دین اسلام» از کلیدی‌ترین مفاهیم این بخش از آیه و کاملاً مرتبط با یکدیگرند. اکمال دین و اتمام نعمت مهم‌ترین فلسفة اجتماعی غدیر است.
تفسیر المیزان مطالب مفصل و متقنی را در ذیل این آیه بیان کرده‌اند که اجمال آن چنین است: اکمال و اتمام معنایی متقارب و نزدیکی به هم دارند. تعبیر «کمال ‌الشئ»، یعنی غرض شئ محقق شود، ولی تعبیر «تمام ‌الشئ» یعنی به منتهایش برسد؛ به‌طوری‌که به چیزی خارج از خود نیازمند نباشد. اگر چیزی دارای آثاری باشد، این آثار به دوگونه است: گاه وقتی که همة اجزای شئ فراهم شود، آنگاه این آثار مترتب می‌شود؛ به‌طوری‌که اگر جزئی یا شرطی را فاقد باشد این آثار نخواهد بود، مثل صوم که اگر امساک در تمام روز محقق باشد، صوم صدق می‌کند، لذا در اینجا تعبیر اتمام آمده است: «ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ» (بقره: 187)؛ گاهی هم اثر بر شئ مترتب می‌شود بدون اینکه مشروط به تحقق همة اجزا و شرائط باشد، بلکه به هر میزانی که اجزا محقق بود به همان اندازه هم اثر مترتب می‌شود و اگر جمیع اجزا محقق شود، آنگاه همة اثر مطلوب مترتب خواهد شد، مثل «فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ» (بقره: 196) یا فرمود: «وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ» (بقر: 185). مقصود از دین در آیة محل بحث، مجموعه معارف و احکام شریعت است و مقصود از نعمت یک امر معنوی است که به‌وسیلة آن دین از نقصان به تمامیت خود می‌رسد و اثر متوقع آن با این نعمت محقق می‌شود. نعمت واقعی هر نوع تصرفی از انسان است که سبب سلوک به‌سوی قرب الهی و کسب رضای الهی باشد، در غیر این صورت به نقمت تبدیل می‌شود. لذا صرف‌نظر از این جهت، اشیا نه نعمت‌اند و نه نقمت و تنها وقتی نعمت شمرده می‌شوند که مشتمل بر روح عبودیت باشند و در این صورت تحت عنوان «ولایة‌الله» قرار می‌گیرد. «ولایة‌الله»، یعنی تدبیر ربوبی نسبت به شئون عبد. در واقع نعمت حقیقی همان ولایت الهی است. قهراً یک شئ وقتی نعمت است که مشتمل بر این ولایت باشد. با این تحلیل باید گفت که اسلام به‌مثابة مجموعه‌ای از آنچه که خدا نازل کرد، عنوان «دین» را دارد و از جهت اینکه مشتمل بر ولایة‌الله، ولایة‌الرسول و اولیای امر بعد از رسول است، «نعمت» محسوب می‌شود. ولایت الهی به معنای تدبیر الهی دین نسبت به امور عباد، به تمامیت نمی‌رسد، مگر با ولایت رسول خدا؟ص؟؛ همچنین ولایت رسول هم به تمامیت نمی‌رسد، مگر به ولایت «اولوالأمر» بعد از رسول، یعنی تدبیر امور دینی امت تنها با اذن الهی است، لذا فرمود: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ» (نساء: 59) و «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ»: (مائده: 55). پس پیام آیة 3 سورة مائده این است که خداوند می‌فرماید امروز که روز یأس کفار از دین‌تان است، من با واجب نمودن ولایت، دین شما را تکمیل کردم و نیز با این حکم (یعنی تدبیر الهی امور دینی امت از مجرای ولایت) نعمت را بر شما تمام نمودم؛ زیرا تا قبل از این، ولایة‌الله و ولایة‌الرسول وجود داشت، ولی بعد از این، رسول خدا؟ص؟ از میان شما خواهد رفت و باید فردی دیگر جای او بنشیند تا تدبیر الهی دین را ادامه دهد. حال که دین خدا کامل و نعمت ولایت تمام شد، چنین دینی، یعنی اسلام با این خصوصیت ولایت را خدا برای امت اسلامی پسندیده است: «وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِيناً». در واقع، این بخش از آیة شریفة 3 سورة مائده، از مصادیق آیة 55 سورة نور است که وعدة الهی در آن منجز و محقق شده است: «وَعَدَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى‌ لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ» (طباطبائی، 1390، ج‌5، ص179ـ182). با توجه به نزول سورة نور قبل از سورة مائده، و با توجه به جملة «رَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلامَ دِيناً» در آية مورد بحث با محوریت ولايت على؟ع؟، چنين نتيجه مى‌گيريم كه اسلام در صورتى بر روى زمين مستحكم و ريشه‌دار خواهد شد و خدا وعدة استقرار و استحکامش را داده كه با «ولايت» همراه باشد (مکارم شیرازی، 1371، ج‌4، ص268).
از جمله قرائن تاریخی مربوط به دلالت آیة شریفه بر ولایت و امامت امیرالمؤمنین علی؟ع؟، قصة جابربن‌نضر است که به‌صورت اعتراضی به پیامبر؟ص؟ گفت: ای محمد ما را به شهادت بر توحید و رسالت خودت، و به نماز، روزه، حج و زکات دستور دادی و ما قبول کردیم و به آن راضی نشدی، بلکه دست پسر عمویت را هم بالا بردی و او را بر ما برتری دادی، آیا این دستور از توست یا از خدا؟ پیامبر؟ص؟ فرمود: قسم به خدایی که غیر او خدایی نیست، این دستور از خداست. جابربن‌نضر درحالی‌که پشت کرد و به‌سوی اثاثیة خود می‌رفت، گفت: خدایا اگر آنچه را كه محمد؟ص؟ دربارة على؟ص؟ مى‌گوید از طرف توست و به امر توست، سنگى از آسمان بر من فرود آید و مرا عذاب كند. هنوز سخنانش به پایان نرسیده بود كه از آسمان سنگى بر او فرود آمد و او را به هلاكت رساند، و خدا در حق او فرمود: «سأل سائلٌ‌ بعذابٍ‌ واقع...» (مجلسی، 1403ق، ج ۳۷، ص۱۶۲‌). 
اثبات غدیر، اثبات امامت ائمه؟عهم؟ است و انکار غدیر، انکار کل امامت آنهاست، لذا برجستگی غدیر به‌عنوان بزرگ‌ترین عید اسلامی و آداب و سنن این روز که در روایات آمده است، جملگی معطوف به همین حقیقت است تا سرچشمة ولایت ائمه گم نشود، بلکه با اصرار بر آداب و مستحبات این روز و بیان فضائل آن، هر سال این عهد زنده می‌شود تا اصل امامت اهل‌بیت؟عهم؟ و خاستگاه آن در میان امت اسلامی و به‌ویژه جامعة شیعی برای همیشه تاریخ ماندگار باشد.
3ـ2. ابعادی از مفاد آیة ولایت 
بنابراین غدیر تجلی این حقیقت است که بدون امامت امام حی در میان امت اسلامی، دین و شریعت جامه عمل نمی‌پوشد و سیاست اسلامی در خارج محقق نخواهد شد و این مساوی با عدم انجام رسالت پیامبر؟ص؟ است، لذا فرمود: «يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ» (مائده: 67).
مفاد این آیة شریفه چند مطلب را نشان می‌دهد:
1. امامت امت اسلامی تنها از ناحیة خداوند متعال تعیین می‌شود: «بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ». مطابق روایات، مضمون ابلاغ یا مفاد «مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ»، چیزی جز ولایت علی؟ع؟ نیست (طبرسی، 1372، ج‌3، ص344)؛
2. ابلاغ فرد تعیین‌شده برای امامت امت اسلامی، حتماً از سوی پیامبر؟ص؟ انجام می‌شود نه فرد یا گروه دیگر، لذا خداوند به پیامبرش فرمود: ««بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ»؛
3. ابلاغ این پیام، امر عادی و معمولی همانند ابلاغ سایر احکام شریعت نبود، بلکه آن‌قدر اهمیت داشت که اگر پیامبر؟ص؟ آن را نمی‌رساند، اصل رسالت را انجام نداده بود: «وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ»، لذا در روایت آمده: «وَلَمْ يُنَادَ بِشَيْ‌ءٍ مَا نُودِيَ بِالْوَلايَةِ يَوْمَ الْغَدِيرِ» (کلینی، 1407ق، ج‌2، ص21)؛
4. ابلاغ این پیام زمینه‌هایی از خطر را برای پیامبر؟ص؟ ایجاد می‌کرد، لذا حضرت نگران بود، ولی خدا وعدة حفظ آن حضرت از این خطرات را داد: «وَاللهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ». مطابق بعض روایات این خوف پیامبر؟ص؟، خوف از ارتداد امت بود: «فَلَمَّا أَتَاهُ ذَلِكَ مِنَ اللهِ ضَاقَ بِذَلِكَ صَدْرُ رَسُولِ اللهِ؟ص؟ وَتَخَوَّفَ أَنْ يَرْتَدُّوا عَنْ دِينِهِمْ وَأَنْ يُكَذِّبُوه‌» (کلینی، 1407ق، ج‌1، ص289)؛
5. نکتة آخر اینکه ذیل آیة شریفه، یعنی جملة «إِنَّ اللهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ»، اشعار به این دارد که مضمون این آیه به‌قدری مهم است که مردم را به دو دستة مؤمنین و کافرین تقسیم می‌کند و لذا فرمود کافرین بهره‌ای از هدایت الهی نخواهند داشت. 
3. غدیر منبع قدرت و نصرت امت اسلامی
یکی از ابعاد اجتماعی غدیر، خاستگاه آن برای به‌دست آوردن مجد و عظمت، قدرت و نصرت امت اسلامی است؛ امری که جوامع اسلامی آن را از دست داده‌اند و به‌ویژه در دورة معاصر تحت قیمومیت قدرت‌های استعماری غرب قرار گرفته‌اند. این جنبه از غدیر را در دعای حضرت رسول؟ص؟ بعد از معرفی و نصب امیرالمؤمنین؟ع؟ می‌توان پیدا کرد. «اَللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاَهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ، وَاُنْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ، وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ». امیرالمؤمنین علی؟ع؟ محور نصرت و خذلان الهی است، هرکس او را یاری کند مورد نصرت الهی است و هرکس با او دشمنی ورزد، مورد خذلان الهی است. این دعا در دو سطح فردی و اجتماعی و حتی تمدنی و تاریخی رخ نشان می‌دهد. ملت منصور ملتی است که با محوریت پیام غدیر، ناصر این پیام باشد و ملت مخذول ملتی است که دشمن آن باشد. امروزه دنیای اسلام باید خود را از ذیل اسارت و بردگی حکام وابسته به قدرت‌های شیطانی برهاند؛ قدرت‌هایی که استقلال، عزت، هویت و اصالت امت بزرگ اسلامی را ذیل فرهنگ و سیاست منحط خود به نابودی کشانده‌اند و از اسلام چیزی جز منارة مسجد و نماز و روزه باقی نگذاشته‌اند. خاستگاه این ذلت تاریخی و تمدنی، مفقود شدن غدیر و مشمول شدن به نفرین حضرت رسول؟ص؟ بوده است و راه خروج از آن، بازگشت به پیام غدیر و تمسک به ذیل دولت غدیر است.
4. امامت غدیری عامل قدسیت جامعه
جامعة نبوی با وجود نبی؟ص؟ به قداست و نزاهت می‌رسد و در روز غدیر استمرار این قدسیت جامعه تحت ولایت امیرالمؤمنین علی؟ع؟ رقم خورد. تعیین و نصب حضرت امیر؟ع؟ با امر الهی و توسط پیامبر؟ص؟، تجلی پیامد حقیقت ولایت به ساحت اجتماعی بود و اگر این نصب هم انجام نمی‌شد، از آن حقیقت متعالی ولایت، ذره‌ای کاسته نمی‌شد. ولایت حقیقی که مربوط به مقام وجودی حضرت امیر؟ع؟ در بارگاه ربوبی است، با نصب پیامبر؟ص؟ امتداد اجتماعی پیدا کرد و فلسفة این امتداد را باید در قدسی شدن جامعه جست‌وجو نمود، لذا آنها «قادَةُ الأُمَم» و «ساسَةُ الْعِبادِ» و «أَرْكانُ الْبِلادِ» هستند. وقتی جامعه با کسی پیوند بخورد که: «مَوْضِعَ الرِّسالَةِ، وَمُخْتَلَفَ الْمَلائِكَةِ، وَمَهْبِطَ الْوَحْيِ، وَمَعْدِنَ الرَّحْمَةِ، وَخُزَّانَ الْعِلْمِ، وَمُنْتَهَى الْحِلْمِ، وَأُصُولَ الْكَرَم‌» (مفاتیح‌الجنان، زیارت جامعة کبیره، ص901) باشد و امر جامعه به او سپرده شود. بدیهی است که جامعه مالامال از قداست، معرفت، رحمت و کرامت‌های اخلاقی می‌شود و این یعنی قدسی شدن جامعه در ذیل غدیر و امامت. امروز هم تنها راه خروج از بن‌بست‌های ظلمانی زیست سکولار، بازگشت حیات جمعی به حقیقت غدیر است. فرازهای مختلف زیارت جامعة کبیره به این حقیقت اشاره دارد: «مَنْ أَتَاكُمْ نَجَا، وَمَنْ لَمْ يَأْتِكُمْ هَلَكَ»، «ضَلَّ مَنْ فارَقَكُمْ، وَفازَ مَنْ تَمَسَّكَ بِكُمْ، وأَمِنَ مَنْ لَجَأَ إِلَيْكُمْ».
5. غدیر بازتولید رابطة عمیق ولایی امت با امام و امت با یکدیگر
واقعة غدیر بُعد اجتماعی مهم دیگری را هم بازنمایی می‌کند و آن رابطة عمیق وجودی بین امام و امت و یا ولیّ و مولی علیهم است. پیامبر اعظم؟ص؟ در این لحظات مهم و مورد توجة این جمعیت عظیم، نخست نوع رابطة خود با امت را ترسیم کرد و از آنها اقرار گرفت: «أَ لَسْتُ أَوْلَى بِكُمْ مِنْكُمْ بِأَنْفُسِكُمْ فَقَالُوا اللَّهُمَّ بَلَى» (مفيد، 1413الف، ج‌1، ص176)؛ آیا من از جان شما به شما سزاوارتر و شایسته‌تر نیستم؟ گفتند آری. این تعبیر پیامبر؟ص؟ در بیان نسبت خود با امت اسلامی، بهترین تعبیری است که می‌تواند عمق رابطة امام با امت را نشان دهد. پیامبر؟ص؟ مولای امت اسلامی است و مولی تقدم بر جان مسلمین دارد و پیامبر؟ص؟ همین رابطه را برای امیرالمؤمنین علی؟ع؟ در نسبتش با امت اسلامی ترسیم فرمود: «هرکس ولایت پیامبر بر خود و امت اسلامی را پذیرفت، باید ولایت علی؟ع؟ را بپذیرد». ولایت امیرالمؤمنین؟ع؟ استمرار ولایت پیامبر؟ص؟ و همان مفاد را دارد. جوامع اسلامی هر قدر به ولایت امیرالمؤمنین علی؟ع؟ نزدیک شوند، به ولایت پیامبر؟ص؟ می‌رسند. نوع رابطة امام و امت در جامعة ولایی از این سنخ است و این در ادبیات معاصر علوم اجتماعی و سیاسی غرب قابل فهم نیست. امروزه در فضای ادبیات سیاسی اجتماعی جهان اسلام، ولایت باید در چنین چهارچوبی بازخوانی شود تا در راستای پیام غدیر قرار گیرد. این رویکرد، وحدت اجتماعی حول امام را به اوج خود می‌رساند و حاصل این وحدت، اعتلا و ارتقای شخصیت امت و عزت‌نفس آنها در ذیل شخصیت الهی امام است و قهراً دستاوردهای اجتماعی و فرهنگی فراوانی به دنبال دارد. به‌علاوه برخی از سنن اسلامی در روز عید غدیر تجلی‌بخش همین وحدت اجتماعی حول ولایت و تعمیق این رابطة ولایی و اخوت ایمانی در بین مؤمنین با یکدیگر است. از جمله آنها این است که مؤمنین صلة ارحام انجام دهند، به دیدار یکدیگر روند، مصافحه کنند، به یکدیگر هدیه دهند، در وقت ملاقات این ذکر را بخوانند: «الحمد للّه الّذی جعلنا من المتمسّکین بولایة أمیرالمؤمنین والائمة سلام الله علیهم» (مفاتیح‌الجنان، اعمال عید روز غدیر، ص464). این پیوند‌جویی اجتماعی در ذیل ولایت غدیریه، شرط لازم برای تعاملات اجتماعی معطوف به رستگاری است.
6. غدیر ترسیم خط تاریخی ممتد با محوریت علی؟ع؟
پیامبر؟ص؟ با بالا بردن دست حضرت علی‌بن‌ابی‌طالب؟ع؟ و تعیین او در مقابل دیدگان جمعیت انبوه مسلمین به منصب ولایت، با یک جملة دعایی، یک خط تاریخی ممتدی را با محوریت علی؟ع؟ برای ابدیت ترسیم نمودند و آن درخواست ولایت الهی برای کسانی که ذیل ولایت علی؟ع؟ باشند و درخواست عداوت الهی برای افرادی که با علی؟ع؟ دشمنی کنند: «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلاهُ، اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ، وعَادِ مَنْ عَادَاهُ». پیامبر؟ص؟ سه بار این جمله را تکرار فرمود کرد و آنگاه برای تثبیت آن فرمود: «حاضران به غائبان اطلاع دهند»، یعنی برای همیشه در تاریخ تثبیت شود: «أَمَرَهُمْ أَنْ يُبَلِّغَ الشَّاهِدُ الْغَائِب»‌ (کلینی، 1407ق، ج‌2، ص21). واقعة غدیر تصیمی برای یک بار و برای یک جمعیت و یک شهر نبود، بلکه خط ولایت و عداوت الهی را به پهنای همة تاریخ و در ذیل ولایت با علی؟ع؟ و عداوت با علی؟ع؟ ترسیم نمود. این دعای پیامبر؟ص؟ که «اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ، وعَادِ مَنْ عَادَاهُ»، کل جامعه و تاریخ امت اسلامی را با محوریت «علی؟ع؟» به دو گروه تقسیم نمود: گروهی که ولایت امیرالمؤمنین؟ع؟ را پذیرفتند و گروهی که در جبهة عداوت با امیرالمؤمنین علی؟ع؟ قرار گرفتند. اگر خدا ولایت فرد و امتی را داشته باشد، به خودش نزدیک می‌کند و همة صفات الهی را در او می‌نشاند و اگر فرد و امتی به غضب و عداوت الهی گرفتار شود، او را از ساحت الهیه دور کرده، به خودشان می‌سپارد و حیاتشان مورد دستبرد شیطان می‌شود. بنابراین غدیر ترسیم یک خط تاریخی برای ابدیت بشری است. سعادت و شقاوت جامعة امروز ما و امت اسلامی، در نوع نسبتی است که با این خط تاریخی ابدی برقرار می‌کند، یعنی ولایت و برائت. امروزه جامعة اسلامی ما و جوامع شیعی با محوریت ولایت علی؟ع؟ و نیز همة شیفتگان آن حضرت در دنیای اسلام و بلکه همة ارادتمندانش در جهان بشری، می‌توانند علی؟ع؟ را کانون هم‌گرایی خود قرار دهند و در برابر فضیلت‌گریزان و عدالت‌ستیزان جهانی، جبهة واحدی تشکیل دهند که شدت و قرابت آنها به یکدیگر به میزان شدت و قرابت آنها به ولایت امیرالمؤمنین؟ع؟ وابسته است.
7. غدیر پیوند حج و ولایت و ارتقا از وحدت کنشی به وحدت حقیقی
غدیر یعنی حرکت مسلمین از اقصی نقاط عالم برای انجام حج و آنگاه رسیدن به چشمه‌سار ولایت. این حقیقتی است که پیوند نزدیک امت اسلامی را با غدیر و ولایت از رهگذر مناسک حج تأمین می‌کند. حج واجب بین‌المللی اسلام است که در آن همة اقوام و قبائل از امت اسلامی در سراسر جهان به مکان واحد برای انجام عملی واحد رهسپار می‌شوند. این تکثرات قومی و جغرافیایی که در ذیل کعبه و مناسک حج به وحدت کنشی و عملی می‌رسد، باید در ذیل امامت و ولایت غدیری، از وحدت کنشی به وحدت حقیقی در روح امت اسلامی نائل شود. همین حقیقت است که در بیانات معصومین؟عهم؟ و سفارشات آنها در توصیف حج حقیقی، مورد توجه تام قرار گرفته است که «تَمامُ الحَجِّ لِقاءُ الإمامِ» (صدوق، 1378، ج2، ص262‌)، و نیز امام باقر؟ع؟ فرموده است: «إِنَّمَا أُمِرَ النَّاسُ أَنْ يَأْتُوا هَذِهِ الأَحْجَارَ فَيَطُوفُوا بِهَا ثُمَّ يَأْتُونَا فَيُخْبِرُونَا بِوَلايَتِهِمْ وَيَعْرِضُوا عَلَيْنَا نَصْرَهُم»‌ (مجلسی، 1403ق، ج96، ص374).
حج به‌مثابة واجب بین‌المللی امت اسلامی، بخش زیادی از تکثرات فرهنگی را ذیل وحدت مناسکی اعمال حج، به مراحلی از وحدت ارزشی و هویتی امت اسلامی نزدیک می‌کند، ولی این تمام کار نیست. مادامی که دو عنصر مهم هویتی در ذیل ولایت غدیریه اتفاق نیافتد، حج به هدف خود نرسیده است. این دو عنصر مهم را این جملة امام؟ع؟ بیان فرموده است: «ثُمَّ يَأْتُونَا فَيُخْبِرُونَا بِوَلايَتِهِمْ وَيَعْرِضُوا عَلَيْنَا نَصْرَهُم». عنصر نخست اظهار ولایت اهل‌بیت؟عهم؟ است که نوعی تجدید بیعت با امام؟ع؟ محسوب می‌شود؛ عنصر دوم اعلام آمادگی برای نصرت اهل‌بیت؟عهم؟ برای تحقق اسلام می‌باشد و این ارتباط وثیقی با آیة شریفة «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِيناً» (مائده: 3) دارد. در غدیر با نصب پیامبر؟ص؟، بیعت مؤمنین با حضرت علی؟ع؟ انجام شد و این بیعت مستلزم نصرت بود تا معانی شش‌گانة این آیة شریفه جامه تحقق بپوشد. امروز هم به میزانی که حج ظرفیت خود را در فعلیت بخشیدن به دو عنصر ارادت و ولایت نسبت به ساحت اهل‌بیت؟عهم؟، به‌ویژه حضرت ولی عصر؟عج؟ و آمادگی برای نصرت آنها جهت حل مشکلات دنیای اسلام به‌کار بگیرد، به همان میزان به وحدت هویتی امت اسلامی ذیل ولی امر محقق می‌شود که این بالاترین نوع از وحدت امت اسلامی است.
8. غدیر بنیان مهدویت
جایگاه و نسبت غدیر برای وجود مبارک حضرت ولی‌عصر امام مهدی؟عج؟، همانند نسبت و جایگاه سورة قدر برای آن حضرت است. همان‌ طوری که تنزل ملائکه و روح از سوی خدا به‌سوی اولیای معصوم الهی همه ساله تکرار می‌شود و شمول آن، ناظر به امام معصوم هر عصری است، غدیر هم ناظر به اصل ولایت و امامت معصوم در هر عصری می‌باشد. با انتصاب علی؟ع؟ و آثار شش‌گانة مترتب بر آن، این انتصاب و آثار برای هر امام معصومی در هر عصری مصداق دارد و مصداق امروز آن وجود مقدس امام زمان؟عج؟ است، لذا در خطبة غدیریة پیامبر؟ص؟ به ائمه؟عهم؟ از نسل امیرالمؤمنین علی؟ع؟ و لقب امام زمان؟عج؟ تصریح شده است: 
مَعَاشِرَ النَّاسِ آمِنُوا بِاللهِ وَرَسُولِهِ وَالنُّورِ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى‌ أَدْبارِها مَعَاشِرَ النَّاسِ النُّورُ مِنَ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ فِيَّ مَسْلُوكٌ ثُمَّ فِي عَلِيٍّ ثُمَّ فِي النَّسْلِ مِنْهُ إِلَى الْقَائِمِ الْمَهْدِيِّ الَّذِي يَأْخُذُ بِحَقِّ اللهِ وَبِكُلِّ حَقٍّ هُوَ لَنَا (مجلسی، 1403ق، ج‌37، ص211)؛ 
هان مردمان! به خدا و رسول و نور همراهش ایمان آورید پیش از آنکه چهره‌ها را تباه و باژگونه کنیم یا چونان اصحاب روز شنبه [یهودیانی که بر خدا نیرنگ آوردند] رانده شوید. مردمان! نور از سوی خداوند عز و جل در جان من، سپس در جان علی‌بن‌ابی‌طالب، آنگاه در نسل او تا قائم مهدی ـ که حق خدا و ما را می ستاند ـ جای گرفته. 
موعودگرایی در بسیاری از ادیان الهی آمده است. در اسلام هم به هر دو قرائت شیعی و سنی، موعودگرایی وجود دارد و از جهت اجتماعی بهترین و فراگیرترین زمانی که می‌توان این ظرفیت غدیر را محقق کرد، ایام حج است که از همة دنیای اسلام عده‌ای حضور می‌یابند. موعودگرایی در مراسم حج یکی از نقاط عطفی که ظرفیت غدیر را در ضمن حج به ظهور می‌رساند؛ مع‌الوصف تحقق زمینة آن در شرائط کنونی به صعوبت ممکن است. 
9. غدیر تعین فرهنگ ناب اسلامی
یکی از ابعاد مهم فلسفة اجتماعی غدیر، نسبت غدیر در بازتولید و تعمیق فرهنگ اصیل اسلامی با همة باورها، ارزش‌ها و هنجارهایش است. مهم‌ترین بخش این تعین، مربوط به حوزة باورهای اسلامی است که در صفحات گذشته به موضوع امامت و ولایت اشاره کردیم. بخش دیگر مربوط به ارزش‌ها و نیز چگونگی سلوک ما در کنش‌گری اجتماعی است. بخش دیگر از این تعین‌بخشی در حوزة آداب و سنن این روز یا مستحبات رفتاری این روز است که سبب تقویت فرهنگ اسلامی می‌شود. به‌عنوان نمونه، یکی از مستحبات روز عید غدیر خواندن زیارت امین‌الله است که مضامین بسیار متعالی در ابعاد اعتقادی و عملی دارد. خواندن این مضامین در روز غدیر، همان تعمیق‌بخشی به همة ابعاد فرهنگ ناب اسلامی است؛ از موضوع امامت و ویژگی‌های برجستة اجتماعی آن، از قبیل امین خدا در زمین، حجت خدا بر عباد، بالاترین رتبة مجاهد در راه خدا، عامل به کتاب خدا و تابع سنن پیامبر: «السَّلامُ عَلَيْكَ يَا أَمِينَ اللهِ فِي أَرْضِهِ، وَحُجَّتَهُ عَلَى عِبادِهِ، السَّلامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، أَشْهَدُ أَنَّكَ جاهَدْتَ فِي اللهِ حَقَّ جِهادِهِ، وَعَمِلْتَ بِكِتابِهِ، وَاتَّبَعْتَ سُنَنَ نَبِيِّهِ؟ص؟» (مفاتیح‌الجنان، زیارت امین‌الله، ص575)، تا درخواست گرایش‌ها اخلاقی متعالی برای خود، مانند:
اللّهُمَّ فَاجْعَلْ نَفْسِي مُطْمَئِنَّةً بِقَدَرِكَ، راضِيَةً بِقَضائِكَ، مُولَعَةً بِذِكْرِكَ وَدُعائِكَ، مُحِبَّةً لِصَفْوَةِ أَوْلِيائِكَ، مَحْبُوبَةً فِي أَرْضِكَ وَسَمائِكَ، صابِرَةً عَلَى نُزُولِ بَلائِكَ، شاكِرَةً لِفَواضِلِ نَعْمائِكَ، ذاكِرَةً لِسَوابِغِ آلائِكَ، مُشْتاقَةً إِلى فَرْحَةِ لِقائِكَ، مُتَزَوِّدَةً التَّقْوى لِيَوْمِ جَزائِكَ، مُسْتَنَّةً بِسُنَنِ أَوْلِيائِكَ، مُفارِقَةً لِأَخْلاقِ أَعْدائِكَ، مَشْغُولَةً عَنِ الدُّنْيا بِحَمْدِكَ وَثَنائِكَ (مفاتیح‌الجنان، زیارت امین‌الله، ص575).
درخواست این ارزش‌های بسیار متعالی در عید غدیر، این روز را روز تجلی فرهنگ ناب اسلامی قرار می‌دهد، به‌ویژه محبت اولیا، درخواست زاد و توشة تقوی، سلوک بر سنن اولیا و پرهیز از اخلاق اعدا، به راستی ارزش‌های ناب اسلامی را در وجدان جمعی و روح تک‌تک مؤمنین زنده می‌کند. امروز در گوناگونی فرهنگ‌ها و به‌ویژه در تهاجم فرهنگ پست مادی غرب به دنیای اسلام و در کشمکش امیال و گرایش‌ها، غدیر چشمة جوشانی برای حیات نوین اسلامی در جامعه است. این ظرفیت را باید برجسته کرد و حرکت جمعی جامعه را معطوف به این فلسفة غدیر نمود. 
10. برترین عید و جشن امت اسلامی
مطابق مضمون برخی از روایات معصومین؟عهم؟، غدیر به‌مثابة بزرگ‌ترین عید اسلامی است. از پیامبر اسلام؟ص؟ چنین نقل شده است: 
يوم غدير خُمّ‌ أفضل أعياد أُمّتي، وهو اليوم الذي أمرني الله تعالى ذكره بنصب أخي عليّ‌ بن أبي طالب عَلَماً لأُمّتي يهتدون به من بعدي، وهو اليوم الذي أكمل الله فيه الدين، وأتمَّ‌ على أُمّتي فيه النعمة، ورضيَ‌ لهم الإسلام ديناً (امینی، 1416ق، ج۱، ص۵۲۸)؛ 
روز غدير خم برترين عيدهاى امت من است، و آن روزى است كه خدای متعال به من دستور داد که برادرم على‌بن‌ابى‌طالب را همچون نشانه‌ای برای امتم نصب كنم، تا پس از من به‌وسیلۀ او هدايت شوند، و آن روزى است كه خداوند دین را در آن كامل نمود و بر امتم نعمت را تمام كرد و اسلام را به‌عنوان دين براى آنان پسنديد. 
عید غدیر را باید جشنی مربوط به امت اسلامی و در گسترة کل امت دید. این جشن اسلامی با همة اعمال عبادی و سرور و شادی، حس محبت و یکدلی را در امت اسلامی ایجاد می‌کند و همان ‌طوری که گفته شد این ظرفیت بزرگی برای وحدت امت اسلامی است. غدیر نماد جشن و شادمانی معقول و آرمانی امت اسلامی است و این شادمانی در چهارچوب اعمال این روز تجلی می‌یابد؛ یعنی صیام، صلوات، سرور، اطعام‌دهی، صلة ارحام، پیوند با برادران دینی. امیرالمؤمنین علی؟ع؟ هم در عید غدیر که مقارن با روز جمعه بود، در خطبة خود بعد از بیان جایگاه عید غدیر چنین فرمود: 
خداوند شما را مشمول رحمت خود فرمايد. هنگام بازگشت از اين مجلس بر اهل‌بيت و عيالات خود توسعه دهيد و به برادران خود نيكى كنيد و خدا عز و جل را سپاسگزارى نمایيد كه شما را به اين موهبت موفق فرموده و خود را به اتفاق و اجتماع واداريد تا خداوند جدایي‌هاى شما را جمع فرمايد، و به‌طور متقابل با يكديگر نيكى كنيد تا خداى الفت و مهرباني‌هاى شما را با يكديگر پيوسته و ثابت گرداند و نعمت‌هاى الهى را به يكديگر هديه نمایيد به پاس اينكه ثواب و پاداش اعمال شما را در اين روز چند برابر اعياد ديگر قبل و بعد آن قرار داده، و اين فضيلت را اختصاص به مثل امروز داده، و نيكى در اين روز مال شما را پر بهره مى‌كند و بر عمر شما مى‌افزايد، و مهربانى‌هاى متقابل شما در اين روز موجب رحمت و عطوفت خداوند به شما مى‌شود و براى برادران و اهل خانۀ خود از آنچه خداوند به شما تفضل فرموده تا بتوانيد مهيا سازيد و تا آنجا كه استطاعت داريد ببخشيد و تا براى شما امكان دارد در اين كار بكوشيد و با يكديگر با چهره‌هاى گشاده و شادمانى روبه‌رو شويد (امینی، 1416ق، ج۱، ص۵۲۹).
از كتب تاريخ استفاده مى‌شود كه امت اسلامى در شرق و غرب از گذشتة دور، در عيد بودن آن متفق‌اند و مصريان و مغربيان و عراقيان، به جايگاه آن اعتنا و اهتمام داشته‌اند و روز غدير نزد آنان به‌عنوان روزى مشخص براى نماز، دعا، خطبه و مديحه‌سرايى مشهور بوده است، و نام‌گذارى اين روز به عيد، مورد اتفاق بوده است (ابن‌خلکان، بی‌تا، ج۱، ص۶۰ و ج۲، ص۲۲۳). 
11. عید غدیر و ظرفیت جامعه‌پذیری و بازتولید هویت شیعه
جشن و سرور جمعی روز عید غدیر، به‌عنوان بزرگ‌ترین و مهم‌ترین عید اسلامی، یک شور و نشاط جمعی را در ضمن اعمال این روز به نمایش می‌گذارد که خروجی آن اشاعه، تثبیت، و تعمیق ولایت امیرالمؤمنین علی؟ع؟ و بازتولید اجتماعی هویت شیعه است. غدیر ظرفیت خوبی برای جامعه‌پذیری فرهنگ امامت، به‌ویژه برای نوجوانان و جوانان دارد. مرحوم علامه امینی صاحب الغدیر می‌گوید: 
از جمله امورى كه به‌منظور ثبات و نشر داستان غدير و جاودان ماندن خاطرۀ آن و تحقق مفاد آن مورد توجه و اهتمام بوده، عيد گرفتن اين روز تاريخى است كه همه‌ساله در روز و شب آن مجامع و محافلی تشكيل شود و مراسم بندگى خدا و ابراز خشوع به درگاه احديت اجرا گردد و سيرۀ نيكى و بخشش و بذل وجوه بريه و توجه به حال ناتوانان و مستمندان و توسعه به زندگى خانواده‌ها و عائله‌ها و در بر كردن لباس‌هاى نو و زيبا با آرايش، پيروى و مورد عمل قرار گيرد. اجرای اين تشريفات و تظاهرات در ميان مردم سبب جلب توجه عموم طبقات به طرف يك وضع نوين و منظرۀ جالب شده و اين وضع بي‌خبران را وامى‌دارد به تفحص و پرسش علل و موجبات آن و منجر مى‌شود به تجسس از روايت آن و دانايان به بيان روايات متواتره مشتمل بر اين امر خطير پرداخته و گويندگان و سرايندگان به ايراد خطابه و انشای قصايد و منظومات مى‌پردازند و بدين وسائل رشتة روايت غدير خم و اسناد آن به يكديگر متصل و پيوسته گشته و در ميان هر قوم و گروه و در هر عصر و زمان اين خبر تكرار و اين داستان به زبان‌ها جارى و طرق متصلۀ آن در اذهان محفوظ‍‌ و پايدار مى‌گردد (امینی، 1416ق، ج1، ص503). 
همچنین غدیر نماد مشارکت جمعی در تجلی مهم‌ترین عامل هویتی شیعه است. در روز عید غدیر مؤمنین که به هم می‌رسند، می‌گویند: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَنَا مِنَ الْمُتَمَسِّكِينَ بِوِلاَيَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَالأَئِمَّةِ؟عهم؟»، و نیز این دعا را می‌خوانند: «الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی أَکْرَمَنا بِهذَا الْیَوْمِ وَجَعَلَنا مِنَ الْمُوفِینَ بِعَهْدِهِ إِلَیْنا وَمِیثاقِهِ الَّذِی واثَقَنا بِهِ مِنْ وِلایَةِ وُلاةِ أَمْرِهِ وَالْقُوَّامِ بِقِسْطِهِ، وَلَمْ یَجْعَلْنا مِنَ الْجاحِدِینَ وَالْمُکَذِّبِینَ بِیَوْمِ الدِّینِ» (مفاتیح‌الجنان، اعمال عید روز غدیر، ص464).
12. غدیر تقویت سرمایه‌های اجتماعی
با دقت در تعاریف مفهومی مختلفی که از سرمایة اجتماعی شده است، می‌توان گفت سرمایة اجتماعی آن، قدرت، تمکن و توانمندی یک ملت و جامعه بر داشته‌های اجتماعی خویش است که او را برای رسیدن به اهداف خود توانمند می‌سازد، لذا مؤلفه‌های سرمایة اجتماعی جوامع به‌حسب نوع داشته‌های قدرت‌آفرین و نوع اهدافش متفاوت است. در یک جامعة اسلامی سرمایه‌های اجتماعی آن، اموری است که او را برای رسیدن به اهداف اجتماعی متعالی اسلام مساعدت می‌کند؛ به‌گونه‌ای‌که تسهیل‌کنندة آن می‌باشد. برخی شاخص‌هایی نظیر مشارکت عمومی در حوزه‌های مختلف، روابط عمیق و گسترده بین افراد، سطح اعتماد بین افراد و... را از مؤلفه‌های سرمایة اجتماعی دانسته‌اند (ردادی، 1389، ص44ـ56). با نظر به جامعة اسلامی می‌توان گفت که مهم‌ترین سرمایة اجتماعی عبارت‌اند از: باورهای اعتقادی و ارزش‌های اخلاقی، انسجام اجتماعی، دولت اسلامی، الگوهای فرهنگی (معصومین؟عهم؟ و بزرگان دینی و ملی)، مشارکت و تعاون اجتماعی در حوزه‌های مختلف، اعتماد عمومی و اعتماد بین دولت ـ ملت، گروه‌های مؤثر علمی، فرهنگی، سیاسی اسلامی و.... عید غدیر هم خود یک سرمایة اجتماعی فرهنگی و سیاسی برای جامعة ماست و هم سرمایه‌ساز و تأثیرگذار در دیگر مؤلفه‌های سرمایة اجتماعی است. اولاً خود یک سرمایة اجتماعی است برای اینکه مردم جامعة ما به این «داشتة فرهنگی» افتخارآمیز با چشم یک ارزش الهی، مقدس و مبارک نگاه می‌کنند. این سرمایة فرهنگی، اهمیت جوهری و بنیادین برای جامعة ما دارد. جامعة اسلامی خود را در ذیل این سرمایه بازخوانی می‌کند. در ایام غدیر، همه ساله، مراکز مذهبی از مساجد، حسینیه‌ها و هیئت مذهبی و حتی خیابان‌ها به کانون‌های اصلی برگزاری جشن و حضور میلیونی مردم، ظهور انواع متنوع فعالیت‌های فرهنگی و اهدای شیرینی و هدایا تبدیل می‌شود و افراد و گروه‌های مختلف مردم با هر سن، جنس و موقعیت اجتماعی در این برنامه‌ها مشارکت دارند. این همدلی و نشاط جمعی، و این پویایی و تحرک اجتماعی معنادار در ذیل مفهوم عید غدیر، یک سرمایة فرهنگی ارزشمندی است و خود عامل مهمی در جامعه‌پذیری و انتقال فرهنگ و ارزش‌های غدیریه به کودکان و نوجوانان و تثبیت آن در بزرگسالان خواهد بود؛ ثانیاً عید غدیر دیگر سرمایه‌های اجتماعی را هم تقویت می‌کند که به‌عنوان آثار و پیامدهای اجتماعی آن است. افزایش مهر و محبت به اهل‌بیت؟عهم؟، به‌ویژه امیرالمؤمنین؟ع؟ که از مهم‌ترین سرمایة اجتماعی جامعة ماست، از طریق عید غدیر تقویت می‌شود؛ همچنین افزایش مهر و محبت و دوستی مؤمنین با یکدیگر از دیگر آثار مهم آن است. به تعبیر آیت‌‌الله شاه‌آبادی استاد امام خمینی؟رح؟، توسعة اجتماعات مذهبى براى ارتباط و دوستى متدينين با يكديگر به‌‌منزلة خيط اخوت است که رابطة عرضی مؤمنین با یکدیگر را فراهم می‌کند (شاه‌آبادی، 1386، ص53ـ54). افزایش تعامل و همکاری در خیرات و انفاقات و نیز افزایش هم‌گرایی و انسجام اجتماعی، افزایش امید به سعادت اخروی و بهره‌گیری از عنایات امیرالمؤمنین؟ع؟ و کاهش غم و اندوه و کاهلی حاصل از زندگی دنیوی، جملگی از سرمایه‌های اجتماعی مهمی هستند که از شعائر و مناسک مذهبی به‌ویژه عید غدیر برمی‌خیزد.
نتیجه‌گیری
غدیر یکی از بزرگ‌ترین نماد امت اسلامی در تعین‌بخشی به هویت این امت است و در کنار حج که پرچم و نماد جهانی اسلام است، قرار گرفت. ابعاد مختلف سیاسی و اجتماعی غدیر ظرفیت‌های بالای آن در بهره‌گیری از آن برای حل مسائل جهان اسلام و در مواجهه با جهان مدرن مادی‌گرای غرب معاصر را نشان می‌دهد. غدیر در هر زمانه و عصری پیام هدایت و نجات امت اسلامی را به گوش مسلمین می‌رساند و امروز نجات از غول ظلمت‌بار غرب در ذیل غدیر ممکن است. ابعاد شش‌گانة معنایی از روز نمادین غدیر، نشان از گستردگی دلالت آن و ابعاد معنایی آن دارد. امروزه پاسخ به این سؤالات که در چه صورت کفار از دین مسلمین مأیوس می‌شوند و مسلمین در امنیت قرار می‌گیرند و دین مرضی الهی در جهان محقق خواهد شد و راه تحقق آن چیست؟ پاسخ به آنها تنها با مراجعه به پیام‌های غدیر ممکن است که در آیة شریفة 3 سورة مائده آمده است. با تمسک به غدیر می‌توان به منبع قدرت و نصرت امت اسلامی رسید و فرهنگ ناب اسلامی را در جامعه تعین بخشید، یعنی جامعة قدسی را ذیل ولایت امیرالمؤمنین؟ع؟ و اولاد معصومین؟عهم؟ او درست کرد.