معرفت فرهنگی اجتماعی

استمداد از قواعد الزام‌آور برای مهار تضاد منافع، همزاد تاریخ زیست اجتماعی است. مسأله پژوهش حاضر، ناکارآمدی پارادایم‌های مدرن در استقرار نظم پایدار و تقلیل قانون‌پذیری به قراردادی شکننده و مبتنی بر ترس مکانیکی از مجازات است که در غیاب ناظر بیرونی، به بازتولید پنهان قانون‌گریزی می‌انجامد. هدف این مطالعه، استخراج و بازسازی عقلانی دلالت‌های معرفتی اسلام برای ارتقای انضباط اجتماعی و مهار قانون‌گریزی است. این پژوهش بنیادی-کاربردی با رویکردی کیفی و کاربست روش استکشافی شهید صدر و تحلیل مضمون شبکه‌ای، متون فقهی، اخلاقی، فلسفی و اجتماعی را کالبدشکافی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد الگوی اسلامی حاکمیت قانون، رویکردی تک‌عاملی و قهری نیست؛ بلکه بر مدلی علّی-فرآیندی و چهارلایه‌ای استوار است. در این هندسه، با گذار از انقیاد مکانیکی، انضباط بر پایه مراقبت از خویشتن و درهم‌تنیدگی تشریع و تکوین بنا می‌شود. نتیجه‌گیری نهایی مبین آن است که برای استقرار انضباط پایدار، حاکمیت باید به تسهیل‌گری پیشینی ارتقا یابد و با همراه ساختن مردم در عرصه نظارت، ثقل سیاست‌گذاری را از برخورد صرفاً کیفری به تحقق عدالت و مهار فقر ساختاری، توزیع شبکه‌ای کنترل و بیدارسازی پلیس باطنی منتقل سازد تا تمکین به قانون از اجباری هزینه‌بر، به انتخابی خردمندانه و بخشی از «هنر زیستن» تبدیل گردد.