معرفت فرهنگی اجتماعی، سال 1405، جلد هفدهم، شماره چهارم، پیاپی 68، پاییز, صفحه‌ها 113-129

    بررسی زمینه‌های اقتصادی و سیاسی انحرافات اجتماعی نخبگان (با تأکید بر نظریۀ علامه مصباح)

    نوع مقاله: 
    پژوهشی
    نویسندگان:
    غلامرضا شفق / دانشجویی دکتری جامعه‌شناسی مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) / shafagh1355@jmail.com
    dor 20.1001.1.20088582.1405.17.4.4.6
    doi 10.22034/marefatefarhangi.2026.5003531⏳
    چکیده: 
    این مقاله با رویکردی بین‌رشته‌ای به بررسی رابطۀ قدرت و ثروت با پدیدۀ کجروی اجتماعی نخبگان می‌پردازد و با نقد تمرکز سنتی جرم‌شناسی بر انحرافات محرومان، «کجروی نخبگان» را به‌عنوان مسئله‌ای محوری مطرح می‌سازد. با استفاده از روش تحلیل محتوای متون اسلامی (قرآن و احادیث) و نیز بازخوانی نظریه‌های کلیدی جامعه‌شناسی تضاد و انتقادی، استدلال می‌شود که قدرتمندان و ثروتمندان نه‌تنها به دلیل دسترسی بیشتر به ابزارهای کنترل اجتماعی، کمتر «برچسب» کجروی می‌خورند، بلکه به‌خودی‌خود، از طریق مکانیزم‌های ساختاری و روان‌شناختی، بسترساز انحرافات گسترده‌تر و پیامددارتری هستند. یافته‌ها نشان می‌دهد که این رابطه از طریق چند مسیر اصلی شکل می‌گیرد: ۱. شکل‌دهی به گفتمان‌های مسلط فرهنگی و تعریف هنجارها؛ ۲. ایجاد و حفظ ساختارهای اقتصادی ناعادلانه (مانند نظام ربوی و سرمایه‌داری سودمحور)؛ ۳. تقویت حس بی‌نیازی، غرور و «جنون قدرت» در شخصیت نخبگان؛ ۴. تصاحب ابزارهای کنترل رسمی (مشاغل، جایگاه‌ها، رسانه). مقاله در نهایت با ارائۀ یک مدل تحلیلی تلفیقی، نشان می‌دهد که چگونه عوامل کلان (ساختاری) و خرد (روان‌شناختی) در تعامل با یکدیگر، الگوی خاصی از کجروی‌های اقتصادی ـ سیاسی را در میان صاحبان قدرت و ثروت تولید می‌کنند. این پژوهش بر ضرورت جابه‌جایی کانون توجه کنترل اجتماعی به سمت انحرافات نخبگان و نیز غنای مبانی اسلامی برای تدوین یک نظریۀ اجتماعی اسلامی در این حوزه تأکید می‌ورزد.
    Article data in English (انگلیسی)
    Title: 
    An Investigation into the Economic and Political Backgrounds of Elite Social Deviance (With an Emphasis on Allameh Mesbah’s Theory)
    Abstract: 
    Adopting an interdisciplinary approach, this paper investigates the relationship between power, wealth, and the phenomenon of elite social deviance; by critiquing criminology’s traditional focus on the deviance of the underprivileged, it posits “elite deviance” as a central issue. Utilizing Islamic text content analysis (the Quran and Hadiths) alongside a re-reading of key conflict and critical sociological theories, it is argued that the powerful and the wealthy are not only less frequently “labeled” as deviant due to greater access to the instruments of social control, but inherently, through structural and psychological mechanisms, they foster broader and more consequential deviance. The findings indicate that this relationship is shaped through several primary pathways: I. Shaping dominant cultural discourses and defining norms; II. Creating and maintaining unjust economic structures (such as the usurious system and profit-driven capitalism); III. Reinforcing a sense of self-sufficiency, hubris, and the “lust for power” within the personality of the elites; IV. Capturing the instruments of formal control (professions, positions, and media). Ultimately, by presenting an integrated analytical model, the paper demonstrates how macro (structural) and micro (psychological) factors, in interaction with one another, generate a specific pattern of politico-economic deviance among the holders of power and wealth. This study underscores the necessity of shifting the focus of social control toward elite deviance, as well as the richness of Islamic foundations for formulating an Islamic social theory in this domain.
    References: 
    References: 
    • قرآن کریم.
    • نهج‌البلاغه.
    • استریناتی، دومینک (1388). نظریه‌های فرهنگ عامه. ترجمۀ ثریا پاک‌نظر. تهران: گام نو.
    • اندلسى، محمد بن یوسف (1420ق)‏. البحر المحیط فی التفسیر. بیروت‏: دار الفکر‏.
    • باتومور، تامس برتون و روبل، ماکزیملین (1392). گزیدۀ نوشته‌های کارل مارکس در جامعه‌شناسی و فلسفۀ اجتماعی. ترجمۀ پرویز بابائی. تهران: نگاه. 
    • بانوى اصفهانى، سیده نصرت امین (1361). ‏مخزن العرفان در تفسیر قرآن‏. تهران‏: نهضت زنان مسلمان‏.
    • جعفری، محمدتقی (1376). ترجمه و تفسیر نهج البلاغه. تهران: دفتر نشر فرهنگ ‏اسلامى‏.
    • حکیمی، محمدرضا (1380). الحیاۀ. ترجمۀ احمد آرام. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
    • دیلمى، ‌حسن بن محمد (1412ق). ‏إرشاد القلوب إلى الصواب. قم‏: شریف رضى‏‏.
    • رهنما،‌ زین‌العابدین (1346). ترجمه و تفسیر رهنما. تهران: کیهان‏.
    • سلیمی، علی و داوری، محمد (1385). جامعه‌شناسی کجروی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    • شریعتی، محمدتقی (1365). تفسیر نوین. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
    • طالقانى، محمود (1362). پرتوی از قرآن. تهران‏: شرکت سهامى انتشار.
    • طباطبائى، سیدمحمدحسین‏ (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم‏: دفتر انتشارات اسلامى جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم‏. 
    • فصیحی، امان‌الله (1405). تبیین نسبت مبانی انسان‌شناختی با الگوی پیشرفت فرهنگ‌محور و اقتضائات دانشی آن از دیدگاه آیت‌الله مصباح یزدی. معرفت فرهنگی اجتماعی، 17(3)، ۴۹ـ۷۲.
    • فیض کاشانى، ملامحسن (1418ق). الأصفى فى تفسیر القرآن. ‏قم‏: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى‏.
    • قرائتى، محسن (1383). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگى درس‌هایى از قرآن.
    • قمى مشهدى، محمد (1368). تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏‏.
    • کمره‏اى، محمدباقر (بی‌تا). ‏گنجینۀ معارف شیعه (ترجمۀ کنز الفوائد و التعجب). تهران: ‏چاپخانۀ فردوسى‏.
    • گیدنز، آنتونی (1384). مبانی جامعه‌شناسی. ترجمۀ منوچهر صبورى. تهران: نشر نی.
    • مترجمان‏ (1377). تفسیر هدایت‏. مشهد: بنیاد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى‏.
    • محقق،‌ محمدباقر (1361). نمونه بینات در شأن نزول آیات.‏ تهران‏: اسلامى.
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1381). تهاجم فرهنگی. تحقیق و نگارش: عبدالجواد ابراهیمى. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1382الف). آذرخشی دیگر از آسمان کربلا. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1382ب). نظریة سیاسی اسلام. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1389الف). دربارة پژوهش. تدوین و نگارش: جواد عابدینی. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1389ب). عبرت‌های خرداد. تنظیم و گردآوری: سیدحسین شفیعی. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391الف). پاسخ استاد به جوانان پرسشگر. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391ب). جامعه و تاریخ از نگاه قرآن. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391ج). آفتاب مطهر. نگارش: غلام رضا گلی زواره. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1393). انسان‌سازی در قرآن. تنظیم و نگارش: محمود فتحعلی. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1394الف). اخلاق در قرآن. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1394ب). در پرتو ولایت. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1394ج). پند جاوید. نگارش: علی زینتی. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1394د). نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1394ه). قرآن شناسی. تحقیق و نگارش: غلامعلی عزیزی‌کیا. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1396). نظریة حقوقی اسلام. تحقیق و نگارش: محمدمهدی کریمی‌نیا. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1397الف). راه و راهنما‌شناسی. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1397ب). زنهار از تکبر. تدوین و نگارش: محسن سبزواری. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1398). انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن. تدوین و نگارش: قاسم شبان‌نیا. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
    • مطهرى، مرتضی (1384). مجموعه‌آثار. تهران: صدرا.
    • مظلوم خراسانی، محمد (1385). بررسی مسائل اجتماعی ایران. مشهد: دانشگاه فردوسی.
    • مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. تهران‏: دار الکتب الإسلامیه.
    • مکارم شیرازی، ناصر (1383). برگزیدۀ تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
    • موسی‌پور، مرتضی (1384). به پیشواز خورشید غرب: گزارش سفر حضرت‌ آیت‌الله‌ مصباح یزدی ‌به اسپانیا و‌ امریکاى لاتین. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
    • میلز، سی‌رایت (1388). نخبگان قدرت. ترجمۀ بنیاد فرهنگی پژوهشی غرب‌شناسی. تهران: فرهنگ مکتوب.
    • نجفى خمینى، محمدجواد (1398ق). تفسیر آسان. تهران‏: اسلامیه‏.
    • وایت، راب و هینز، فیونا (1383). جرم و جرم‌شناسی. ترجمة علی سلیمی. قم: پژوهشکدۀ حوزه و دانشگاه. 
    • ولد، جرج، برنارد، توماس و اسپینس، جفری (1380). جرم‌شناسی نظری. ترجمۀ علی شجاعی. تهران: سمت.
    شیوه ارجاع به این مقاله: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    شفق، غلامرضا. (1405) بررسی زمینه‌های اقتصادی و سیاسی انحرافات اجتماعی نخبگان (با تأکید بر نظریۀ علامه مصباح). فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، 17(4)، 113-129 https://doi.org/10.22034/marefatefarhangi.2026.5003531.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    غلامرضا شفق."بررسی زمینه‌های اقتصادی و سیاسی انحرافات اجتماعی نخبگان (با تأکید بر نظریۀ علامه مصباح)". فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، 17، 4، 1405، 113-129

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    شفق، غلامرضا.(1405) 'بررسی زمینه‌های اقتصادی و سیاسی انحرافات اجتماعی نخبگان (با تأکید بر نظریۀ علامه مصباح)'، فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، 17(4), pp. 113-129

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    شفق، غلامرضا. بررسی زمینه‌های اقتصادی و سیاسی انحرافات اجتماعی نخبگان (با تأکید بر نظریۀ علامه مصباح). معرفت فرهنگی اجتماعی، 17, 1405؛ 17(4): 113-129