بررسی زمینههای اقتصادی و سیاسی انحرافات اجتماعی نخبگان (با تأکید بر نظریۀ علامه مصباح)
/ دانشجویی دکتری جامعهشناسی مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) / shafagh1355@jmail.comArticle data in English (انگلیسی)
بررسی زمینههای اقتصادی و سیاسی انحرافات اجتماعی نخبگان
(با تأکید بر نظریۀ علامه مصباح)*
غلامرضا شفق / دانشجویی دکتری جامعهشناسی مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی shafagh1355@jmail.com
دريافت: 15/09/1404 ـ پذيرش: 25/11/1404
چکيده
این مقاله با رویکردی بینرشتهای به بررسی رابطۀ قدرت و ثروت با پدیدۀ کجروی اجتماعی نخبگان میپردازد و با نقد تمرکز سنتی جرمشناسی بر انحرافات محرومان، «کجروی نخبگان» را بهعنوان مسئلهای محوری مطرح میسازد. با استفاده از روش تحلیل محتوای متون اسلامی (قرآن و احادیث) و نیز بازخوانی نظریههای کلیدی جامعهشناسی تضاد و انتقادی، استدلال میشود که قدرتمندان و ثروتمندان نهتنها به دلیل دسترسی بیشتر به ابزارهای کنترل اجتماعی، کمتر «برچسب» کجروی میخورند، بلکه بهخودیخود، از طریق مکانیزمهای ساختاری و روانشناختی، بسترساز انحرافات گستردهتر و پیامددارتری هستند. یافتهها نشان میدهد که این رابطه از طریق چند مسیر اصلی شکل میگیرد: ۱. شکلدهی به گفتمانهای مسلط فرهنگی و تعریف هنجارها؛ ۲. ایجاد و حفظ ساختارهای اقتصادی ناعادلانه (مانند نظام ربوی و سرمایهداری سودمحور)؛ ۳. تقویت حس بینیازی، غرور و «جنون قدرت» در شخصیت نخبگان؛ ۴. تصاحب ابزارهای کنترل رسمی (مشاغل، جایگاهها، رسانه). مقاله در نهایت با ارائۀ یک مدل تحلیلی تلفیقی، نشان میدهد که چگونه عوامل کلان (ساختاری) و خرد (روانشناختی) در تعامل با یکدیگر، الگوی خاصی از کجرویهای اقتصادی ـ سیاسی را در میان صاحبان قدرت و ثروت تولید میکنند. این پژوهش بر ضرورت جابهجایی کانون توجه کنترل اجتماعی به سمت انحرافات نخبگان و نیز غنای مبانی اسلامی برای تدوین یک نظریۀ اجتماعی اسلامی در این حوزه تأکید میورزد.
کليدواژهها: قدرت، ثروت، کجروی نخبگان، جامعهشناسی تضاد، گفتمان مسلط، کنترل اجتماعی، نظریۀ انتقادی.
مقدمه
حوزۀ انحرافات اجتماعی همواره تحت سلطۀ پارادایمی قرار داشته که کجروی را پدیدهای عمدتاً مرتبط با فقر، محرومیت و حاشیهنشینی میدانست. این نگاه بهصورت یک «فرضیۀ عام نانوشته»، نیروهای کنترل اجتماعی (مانند پلیس) را به سمت نظارت و سرکوب رفتارهای انحرافی در میان طبقات فرودست هدایت کرده است. اما پرسش اساسی و متناقضنمایی که این مقاله آن را محور قرار میدهد، این است که چگونه میتوان کجروی را به طبقات محروم نسبت داد؛ درحالیکه دسترسی به مهمترین اهرمهای کنش اجتماعی (سازمانها، دولت، نظام جزایی، شرکتها و رسانهها) در انحصار طبقات توانمند و نخبگان جامعه است. آیا این انحصار، خود بستری برای شکلگیری الگوهای خاص و پرمخاطرهتری از کجروی نیست؟
این مقاله با مبنا قرار دادن این پرسش، هدف دوگانهای را دنبال میکند: نخست، بازتعریف مسئلۀ کجروی با تمرکز بر «نخبگان» (دارای قدرت و ثروت)؛ و دوم، تبیین مکانیسمهای نظری و عینیای که طبق آنها، قدرت و ثروت میتوانند عامل کجروی باشند. برای دستیابی به این هدف، از سنتز دو چشمانداز نظری بهره میبرد: نظریههای جامعهشناختی تضاد و انتقادی از یکسو؛ و نظام مفهومی و تبیینی مستخرج از متون اسلامی (قرآن و سنت) از سوی دیگر. این رویکرد بینرشتهای، ضمن بهرهگیری از ابزارهای تحلیلی علوم اجتماعی، درصدد است تا با استناد به مبانی اسلامی، از افتادن در دام نسبیگرایی افراطی برخی نظریههای غربی اجتناب کرده و نظریهپردازی بومی را در این حوزه پیش ببرد.
علامه مصباح در آثار خویش تلاش دارد تأثیر قدرت و ثروت بر انحرافات را به شکل دقیق تبیین نماید و آیات و روایات مرتبط با نقش نخبگان در تولید، تعریف و اشاعۀ انحرافات را بهصورت مفصل تشریح کرده است. به همین دلیل، در این مقاله از نظریۀ ایشان برای تبیین این جنبه از مباحث مربوط به انحرافات استفاده شده است. تحلیلهای ایشان از سطح خرد آغاز میشود و در نهایت نهادها و سازمانهای تحت کنترل نخبگان و آثار جمعی قدرت و ثروت در جامعه را مورد بررسی قرار میدهد. علاوه بر این، نظریۀ علامه مصباح دارای عمق تاریخی است و انحرافات نخبگان در طول تاریخ را ذکر میکند و به کمک آیات قرآن مصادیق تاریخی انحرافات نخبگان را بیان میکند.
چارچوب نظری: گذار از نظریهپردازی غربی به تحلیل اسلامی
پیشینۀ تحقیق نشان میدهد که اگرچه جامعهشناسی انحرافات در غرب غنی است، اما تمرکز آن عمدتاً بر اقشار محروم بوده است. بااینحال، شاخههای «نظریۀ تضاد» و «جرمشناسی انتقادی» نگاه خود را بهسوی رابطۀ نهاد قدرت و کجروی معطوف کردهاند.
نظریۀ تضاد (مارکس، انگلس، کوبینی، ترک): در این چارچوب، جامعه عرصۀ کشمکش گروههای ذینفع بر سر منابع محدود است؛ کشمکشی که برندۀ اصلی آن در کوتاهمدت نخبگان جامعه میباشند.
قانون و نظام جزایی، ابزاری در دست گروه مسلط (سرمایهداران/حاکمان) برای تحمیل ارزشهای خود و جرمسازی از رفتارهای رقیب است. در این قالب میتوان تحریفها، برچسبها و اجحافهای به ظاهر موجه را انجام داد (سليمي و داوری، 1385، ص355؛ مظلوم خراساني، 1385، ص95).
بنابراین کجروی واقعی، نه جرائم خیابانی، بلکه جرائم صاحبان قدرت است. استثمار اقتصادی، فساد سیاسی، تخریب محیط زیست و ایجاد نابرابریهای ساختاری به مراتب مهمتر از کجرویهای محدود محرومین جامعه است (سليمي و داوری، 1385، ص353).
جرمشناسی انتقادی و رادیکال: این دیدگاه با تأکید بر «ساختارهای قدرت» نهادینهشده، بر نقش گفتمانهای مسلط در تعریف جرم تأکید میورزد. قدرت، تنها اقتصادی نیست، بلکه حامل وجوه فرهنگی و زبانی نیز است. نخبگان از طریق کنترل رسانه و دستگاههای معرفتساز (مانند آموزش)، گفتمانی میسازند که موقعیت خود را طبیعی و مشروع، و اعتراض محرومان را غیرعقلانی یا مجرمانه جلوه میدهد. جرائم خود را مشروع و جرائم محرومان را خطرناک جلوه میدهند (وايت و هينز، 1383، ص407).
نظریۀ برچسبزنی: این نظریه، فرآیند جرمشناسی رسمی را کانون تحلیل قرار میدهد. نخبگان به دلیل برخورداری از منابع، قادرند به دیگران (محرومان) «برچسب» کجروی بزنند و از این طریق، هم خود را پاکساز نمایند و هم با ایجاد «هویت منحرف» در دیگری، چرخۀ انحراف را تشدید کنند، حتی میتوانند محرومانی که مجرم نیستند بهسوی جرم و انحراف سوق دهند (گيدنز، 1384، ص162).
نظریۀ جامعۀ تودهای (میلز): در جامعهای که انجمنهای میانی ضعیف هستند و رسانههای جمعی یک جانبه بر ارتباطات مسلطاند، «نخبگان قدرت» (اتحاد سیاست، ثروت و نظامیگری) میتوانند تودههای منفعل و بیتفاوت را شکل دهند و تصمیمها را بدون مشارکت واقعی مردم به نفع خود تحمیل کنند (ميلز، 1388، ص398ـ400؛ استريناتي، 1388، ص31).
نقد و گذار
اگرچه این نظریهها رابطۀ قدرت و کجروی را روشن میسازند، اما با اشکالاتی روبهرو هستند:
۱. نسبیگرایی افراطی در تعریف جرم؛
۲. نادیده گرفتن عاملیت و ارادۀ فردی در سایۀ جبر ساختاری (باتومور و روبل، 1392، ص284)؛
۳. فقدان چارچوب هنجاری برای تمیز «عدالت» از «ظلم» (وايت و هينز، 1383، ص422ـ426)؛
۴. نگاه تک علّتی (عمدتاً اقتصادی) (ولد و همکاران، 1380، ص239ـ242).
اینجاست که چشمانداز اسلامی با ارائۀ مبانی ثابت هستیشناختی، انسانشناختی، معرفتشناختی و ارزشی، میتواند این نقایص را اصلاح و تحلیل را تکمیل کند.
روششناسی
این پژوهش با روش «تحلیل محتوا» از نوع کیفی ـ تحلیلی انجام شده است. دادههای اصلی آن، متون اسلامی (آیات قرآن کریم و احادیث معصومین) و دادههای ثانویه، متون نظری جامعهشناسی مربوطه هستند. روش جمعآوری دادهها، اسنادی ـ کتابخانهای بوده است. رویکرد تحلیل، توصیفی ـ تبیینی است؛ بدین معنا که پس از استخراج مفاهیم و گزارههای مربوطه از متون دینی، در پرتو چارچوبهای جامعهشناختی، به تبیین رابطۀ نظاممند میان قدرت، ثروت و کجروی پرداخته شده است. هدف، نه مقایسهسازی جزءبهجزء، بلکه استفادۀ انتقادی و مکمل از یافتههای جامعهشناختی برای توضیح پدیدههایی است که در متون اسلامی به آنها اشاره شده است.
1. میکانیزمهای تأثیر قدرت و ثروت بر کجروی در قرآن
میکانیزمهای ارتباط قدرت و ثروت با انحرافات اجتماعی در دو سطح عوامل ساختاری (کلان) و عوامل روانشناختی (خرد) دستهبندی میشوند. در نهایت تلاش خواهیم کرد از برایند مجموعه عوامل به مدل تلفیقی دست یابیم که جایگاه هریک از عوامل و نسبت آن عوامل با همدیگر را روشن سازد.
1ـ1. عوامل ساختاری ـ کلان مشوق کجروی نخبگان
این عوامل به بسترهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی اشاره دارند که دستیابی، حفظ و گسترش قدرت و ثروت در تولید، تعریف و ترویج رفتارهای انحرافی میشود یا حداقل منجر به تسهیل رفتارهای کجروانه میگردد.
1ـ1ـ1. عوامل اقتصادی
الف) نظام ربوی و سرمایهداری سودمحور
از منظر اسلامی، رباخواری (بهعنوان نماد نظام بهرهکشی) بزرگترین عامل فساد اقتصادی است. نظامهای سرمایهداری معاصر، با نهادینهسازی ربا در قالب بانکداری بینالمللی، چرخهای ایجاد میکنند که بقا در اقتصاد جهانی را بدون مشارکت در این نظام انحرافی دشوار مینماید. این نظام «ارزش افزوده» را برای اقلیتی انباشته و «جمعیت حاشیهای» وسیعی میآفریند (طباطبائى، 1417ق، ج2، ص409؛ طالقاني، 1362ص330؛ براي توضيحات بيشتر ر.ک: مکارم شيرازی، 1374، ج2، ص363 و 368). یکی از جنبههای منفی ربا این است که دارای پیامدهای منفی مختلف است. پیامد منفی اقتصادی آن اخلال نظام اقتصادی و سوءاستفادة نخبگان از دسترنج محرومین جامعه است (مصباح یزدی، 1394الف، ج3، ص296). در سطح ملی و بینالمللی نیز نظام ربوی عامل سوءاستفادة کشورهای ثروتمند از محرومیت کشورهای فقیرتر است. چنانچه تجربۀ وامهای صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی با بهرههای سنگین نشان میدهد که در بسیاری موارد کشورهای وامگیرنده را دچار مشکلات عمیقتر کردند (مصباح یزدی، 1396، ج2، ص234).
برای حل این مشکل باید نظام اقتصاد اسلامی طراحی شود که مالکیت خصوصی را به رسمیت بشناسد، اما بانکها عامل کارهای اقتصادی باشند و بهصورت غیرربوی فعالیت کنند و سود حاصل از گردش پول را بین همۀ صاحبان سرمایه توزیع کنند تا سرمایه در اختیار نزد عدهای خاصی متراکم نشود. درعینحال، کسانی که اصل پول و سود ناشی از گردش آن را تصاحب میکنند در ضرر احتمالی شریک باشند تا بانک بهعنوان کارگزار نیز ضرر نکند (موسیپور، 1384، ص166).
ب) منفعتطلبی و رقابت مادی افسارگسیخته
اصل جلب منفعت و دفع ضرر اصل عقلایی، عامل تربیت انسان و انگیزۀ خداپرستی است (مصباح یزدی، 1393، ص138). درعینحال، منفعتطلبی عامل سقوط اخلاقی بشریت، بهویژه برای اقشار توانمند جامعه است. طبق نظر افلاطون مشکلات منفعتطلبی زمانی بروز میکند که قدرتمندان زمام امور جامعه را در اختیار بگیرند، اما درعینحال فاقد حکمت عملی و ملکات فاضلۀ اخلاقی باشند (مصباح یزدی، 1398، ص39). بهعنوانمثال، در زمان صدر اسلام یکی از مشکلات جامعۀ اسلامی منفعتطلبی نخبگان مادیاتپرست بود، آنان تصور میکردند با خلافت حضرت علی منافع آنان تأمین نخواهد شد، لذا ولایت ایشان را نپذیرفت و در جامعه اغتشاش ایجاد کردند (مصباح یزدی، 1394ج، ص231). پس هنگامی که «دیدن جهان از دریچۀ منافع» به هنجار مسلط تبدیل شود (بقره: 290؛ برای توضیحات ر.ک: جعفری، 1376، ج6، ص108؛ محقق، 1361، ص7)، رقابت برای کسب منابع محدود، به حذف رقیب، انحصارطلبی و نقض هرگونه قاعدۀ اخلاقی میانجامد (جعفرى، 1376، ج6، ص29 و 304). قرآن در داستان قارون بر این «تکاثر» (انباشتگری رقابتی) تأکید دارد و چنین منفعتطلبی را مردود میشمارد (عنکبوت: 39؛ قصص: 78؛ برای توضیحات بیشتر ر.ک: فيض كاشانى، 1418ق، ص937). بهطورکلی پیشرفت مادیمحور صرف را اسلام نمیپذیرد (فصیحی، 1405، ص59).
ج) زیادهخواهی و انحصارطلبی
مراد از انحصارطلبی، بردۀ دنیا، ثروت و جاه و مقام بودن است (مصباح یزدی، 1391الف، ص170). مراد از زیادهخواهی، مالخواهی بیهدف است. اگر کسی تلاش کند و نتیجۀ آن عاید جامعه شود و به دیگران کمک کند؛ مثلاً برای آنها شغل ایجاد کند، در شمار زیادهخواهی منفی نیست (مصباح یزدی، 1394ج، ج1، ص318). پس زیادهخواهی زمانی مذموم است که نخبگان به دلیل دوری از حالت قناعت، درگیر چرخۀ بیپایان «هرچه بیشتر بهتر» شوند (مطهرى، 1384، ج15، ص928) و یا عامل تنش و اختلاف در جامعه شوند (مصباح یزدی، 1396، ج2، ص252). این زیادهخواهی وقتی با ابزار قدرت همراه شود، به انحصار منابع (اقتصادی، اطلاعاتی، مهارتی) و بیرون راندن دیگران از دایرۀ رقابت منجر میگردد (مکارم شيرازی، 1374، ج16، ص157).
2ـ1ـ1. عوامل سیاسی و حقوقی
الف) کشمکش بر سر قدرت
تاریخ اسلام و دیگر جوامع، مملو از نمونههایی است که رقابت گروههای نخبه برای تصاحب قدرت، به خشونت، ترور، نقض بیعت و تضعیف نظم عمومی انجامیده است (كمرهاى، بيتا، ص12 و 46ـ47).
ب) ضعف یا ابزارگرایی قانون
قانون نباید صرفاً راهی برای رسیدن به لذایذ باشد، بلکه وسیلۀ دفاع از حق و حقیقت نیز باشد. قانون باید مانعی برای رسیدن به خواستههای نامشروع زیادخواهان باشد (مصباح یزدی، 1382ب، ج1، ص180). هنگامی که قانون ضعیف باشد و یا به ابزاری در دست نخبگان برای تحکیم موقعیت خود تبدیل شود، دو پیامد دارد: اول، نخبگان با احساس مصونیت، مرتکب جرم میشوند، حتی ممکن است ادعاهای واهی خدمت به مردم یا توسعۀ اقتصادی و امثال اینها را نیز مطرح کنند؛ دوم، افرادی که پایبند به قانون باشند، از گردونۀ قدرت و ثروت عقب میافتند و فضای عمومی به نفع «حقهبازان» خالی میشود (جعفري، 1376، ج3، ص179 و 225). حضرت علی تأکید میکند که عدالت در اجرای قانون علیالسویه ـ بهویژه در برابر نخبگان ـ معنا مییابد (نهجالبلاغه، خطبۀ 15).
3ـ1ـ1. عوامل فرهنگی و گفتمانی
شکلدهی گفتمان مسلط: نخبگان با در اختیار داشتن رسانه و نهادهای فرهنگی، باورها و ارزشهای جامعه را جهتدهی میکنند. قرآن به روشنی نشان میدهد که «ملا» و «مترف» (اشراف ثروتمند و خوشگذران) چگونه پیامبران را به دلیل نداشتن مال و جاه مسخره میکردند و موفقیت مادی را نشانۀ حقانیت و کرامت ذاتی میدانستند (زخرف: 31ـ33؛ مؤمنون: 33ـ34 و 38). برای مثال برای فرعون دعوت موسی و برادرش از آن رو مسخره بود که این دعوت از سوی دو چوپان پشمینهپوش انجام شده بود (مصباح یزدی، 1397ب، ص106).
باورهای باطل سازندۀ گفتمان: این گفتمان بر باورهایی استوار میشود که خود مولد کجروی هستند. مهمترین مؤلفههای گفتمانها عبارتاند از:
الف) جاوید پنداشتن قدرت و ثروت (فرعونگونه)
این امر به فرعونیان منحصر نبوده است، بلکه در سورۀ همزه برخی گفتمانهای جاویدپنداری قدرت را اشاره میکند و بر صاحبان تفکر جاویدپنداری قدرت لعنت فرستاده شده؛ چراکه با فخرفروشی به محرومین آنان را آزار و اذیت میکردند (همزه: 1 و 7). همچنین قرآن در سورۀ کهف آیات 32ـ35 داستان جوانی ثروتمندی را حکایت میکند که چنین تفکری داشته است که با آن بر دیگران مباهات میکرده است (مکارم شیرازی، 1374، ج12، ص428؛ اندلسى، 1420ق، ج7، ص175). در قرآن از برخی قدرتمندان دیگر نیز یاد شده است که دارای تفکر جاودانه پنداری قدرت و ثروت بودهاند و به همین دلیل به دیگران ظلم و اجحاف میکردند (قصص: 39). یکی از دلایل جاویدپنداری قدرت و ثروت غریزۀ حب بقای انسان است. کسانی که منکر سرای آخرتاند تلاش دارند این غریزه را در همین دنیا عملی سازند (مصباح یزدی، 1394الف، ج2، ص43). چنین تفکری مطابق روایت «حب الدنیا رأس کل خطئیۀ»، عامل ترغیب ارتکاب انحرافات است (مصباح یزدی، 1394الف، ج2، ص143).
ب) تلازم داشتن قدرت/ثروت با کجروی بهعنوان «زیرکی» و «سیاست واقعی»
مفهوم اصلی سیاست، آیین کشورداری و ادارۀ جامعه با تأمین مصالح معنوی و مادی است (مصباح یزدی، 1391الف، ص17). حضرت علی تصریح میکنند که بسیاری از زورمندان زمانۀ ایشان به نام سیاستورزی بر دیگران ظلم میکردند و آنان را فریب میدادند و عنوان آن را سیاستورزی مترقیانه میگذاشتند (نهجالبلاغه، خطبۀ 200). علامه مصباح در تحلیل حکومت معاویه معتقد است که برای فریب افکار عمومی از مفهوم اسلامی خلافت سوءاستفاده کرد. زمینههای اجتماعی نیز بر این سوءاستفاده مساعدت کرد. معاویه در واقع به دنبال برپایی حکومتی شبیه کسری و قیصر بود، اما عنوان ظاهری آن را اسلامی انتخاب کرد تا بتواند با فریب افکار عمومی برای آن مشروعیت دست و پا کند (مصباح یزدی، 1382الف، ص55).
ج) تضاد داشتن ایمان و تقوا با پیشرفت مادی
نخبگان در برخی جوامع افکار انحرافی ناسازگاری ایمان با توسعه را نهادینه کردهاند. در چنین جوامعی بسیاری از رفتارهای انحرافی تحت عنوان ترقی و توسعهیافتگی تحقق مییابد (مکارم شیرازی، ج13، ص127). اگر این ناسازگاری حل نشود، هرگونه مخالفت با انحرافات نخبگان امکانپذیر نخواهد بود (مصباح یزدی، 1391ب، ص432).
د) احساس بینیازی از خدا و جامعه در سایۀ تمکن
قرآن یکی از آسیبهای احتمالی نخبگان را احساس بینیازی و غرور کاذب میشمارند. چنانچه قرآن کریم میفرماید که نعمتهای الهی عامل دور شدن از خدا برای برخی افراد است (اسراء: 83؛ طباطبائی، 1417ق، ج3، ص89)؛ همچنین در آیه دیگر میفرماید که طغیانگران احساس بینیازی از دیگران دارند. چنین احساسی نیز عامل ارتکاب برخی رفتار انحرافی خواهد بود (مصباح یزدی، 1389ب، ص78؛ جعفری، 1376، ج16، ص114). از نظر قرآن کسانی که سرمست مادیات گردیدهاند، پیشگامان مبارزه با انبیا بودهاند (مصباح یزدی، 1397الف، ص459).
ذ) انحراف ارزشی
در این گفتمان، «ارزش» منحصر در ثروت و قدرت میشود («فقط پولدارها محترماند») و ارزشهای معنوی و اخلاقی حاشیهای میگردند (شعراء: 111؛ مريم: 73). تجملگرایی نیز ابزاری برای نمایش برتری و نهادینهسازی این انحراف ارزشی است (قمى مشهدى، 1368، ج9، ص495؛ مکارم شیرازی، 1374، ج15، ص282؛ بانوى اصفهانى، 1361، ج8، ص142)؛ درحالیکه پیامبران تلاش نمودهاند جاه، مال، قدرت، فرزند، ثروت و شهرت بهعنوان ارزش برتر از میان بردارند و بهجای آن ارزشهای نظیر تقوا، عمل صالح و ایمان را قرار دهند (مصباح یزدی، 1389ب، ص75).
4ـ1ـ1. نظامهای اجتماعی بیمار
نظامهای قبیلهگرا، فئودالی یا بردگی مدرن (که در آن روابط ظالمانة یکجانبه حاکم است)، بهصورت ساختاری، امتیازات و حق کنش انحرافی را برای طبقة حاکم تقویت میکنند (مکارم شیرازی، 1374، ج21، ص49؛ ج5، ص443). یکی از مشکلات دوران امیرالمؤمنین قبیلهگرایی است. امروزه غربگرایی و ادعای برتری بر شرق نسخۀ معاصر قبیلهگرایی مدرن است. قبیلهگرایی در همۀ اشکال عامل تکثیر انحرافات در جامعه است (مصباح یزدی، 1397ب، ص28).
2ـ1. عوامل روانشناختی ـ خرد (آسیبشناسی شخصیت توانمند)
قدرت و ثروت، تأثیری مستقیم بر روان و شخصیت دارندۀ خود میگذارند و او را مستعد کجروی میسازند (جعفری، 1376، ج6، ص103).
غرور و خودبرتربینی: قرآن سرگذشت ابولهب (مسد: 2)، قارون (قصص: 78)، فرعون (نازعات: 24) و ابوجهل (رهنما، 1346، ج1، ص561) را نمونهای از این میداند که انباشت ثروت و قدرت، سبب میشود فرد دارایی خود را نتیجۀ «کاردانی و علم» خویش دانسته و نسبت به دیگران دچار عجب و غرور شود. این غرور، مانع پذیرش حق و عدالت میگردد (شريعتی، 1365، ص395). این گروه برای حفظ برتری خیالی هرگونه ظلم و تعدی نسبت به دیگران را مجاز میشمارند، حتی تضییع حقوق دیگران حق خود میشمارد (مصباح یزدی، 1389الف، ص156).
دلبستگی بیمارگونه و حب دنیا: حضرت علی برای مبارزه با بیماری حب دنیا میفرماید: «دنیا بهاندازۀ آب بینی بز ارزش ندارد» (حکیمی، 1380، ج2، ص364)، اما معمولاً انسانها بر اثر دلبستگی به دنیا چنین سخنانی را باور نمیکنند (مصباح یزدی، پند جاوید، ج1، ص316). برعکس، حب دنیا به منش غالب مبدل میشود و درنتیجه تکنولوژی نیز در خدمت سلطه و بردهسازی مدرن قرار میگیرد (مصباح یزدی، 1381، ص13). وابستگی شدید به مادیات، انسان را تا جایی پیش میبرد که برای حفظ و افزایش آن، هر وسیلهای ـ از ظلم و فریب تا تبلیغات دروغین ـ را مجاز میشمارد (ديلمى، 1412ق، ج1، ص21؛ مکارم شیرازی، 1383، ج2، ص367؛ نجفی خمينی، 1398، ج18، ص276 و 356؛ كاشانى، 1418ق، ج2، ص937).
سرمستی و «جنون قدرت»: برخی فیلسوفان نیز هرگونه نیاز به دیگران را با بیخردی مساوی دانسته و فداکاری در راه وطن را صرف انرژی برای بیخردان قلمداد کردهاند، و در واقع خود را برتر از دیگران و بینیاز نسبت به آنها دانستهاند (مصباح یزدی، 1394د، ص122)، حتی قرآن از گروههایی یاد میکند که حقایق را با جان و دل درک کرده بودند، ولی به دلیل حس برتریجویی آن را نمیپذیرفتند و احساس میکردند که پذیرش آن باعث ذلیل شدن آنها خواهد شد (مصباح یزدی، 1394ه، ج2، ص31).
در مراحل پیشرفتهتر از جنون قدرت، توانمند دچار حالتی از سرخوشی و از خودبیخودی میشود که در متون دینی از آن به «بطر» (سرمستی ناشی از نعمت) تعبیر شده است. در این حالت، فرد مانند «دیوانهای» که تعادل رفتاری ندارد، قوانین اجتماعی و حتی محاسبات عقلایی سود و زیان خویش را نادیده میگیرد و دست به اقدامات افراطی و خشونتبار میزند (ر.ک: مترجمان، 1377، ج15، ص308؛ طالقانی، 1362، ج16، ص76؛ قرائتی، 1383، ج9، ص78).
جمعبندی
مهمترین نکات آنچه بیان شد در ذیل مرور میگردد، تا زمینۀ استخراج مدل تحلیلی و تلفیقی از مباحث فوق فراهم گردد.
1. ثروت و قدرت ذاتاً یک نعمت الهی است، حتی ویژگیهای نظیر منفعتطلبی ذاتاً امری ارزشمند است که انسانها به آن نیاز دارند، حتی اموری نظیر خداپرستی بدون این ویژگیها شکل نمیگیرد. پس از نظر علامه مصباح ذات ثروت و قدرت بد نیست و خصوصیاتی که انسان را طالب و راغب آن میسازد نیز، ذاتاً امور منفی به شمار نمیرود.
2. درعینحال مهمترین مخالفان ارزشهای الهی و مهمترین موانع در برابر پیامبران الهی همین قدرتمندان و ثروتمندان بودهاند، و امروزه نیز نظامهای مادیگرا ریشۀ اصلی تولید، ترغیب و تکثیر انحرافات در جوامع بشری هستند. پس اموری ذاتاً خوب در عمل قابل سوءاستفاده و مبنای شکلگیری نظام سلطه در میان بشریت در طول تاریخ بوده است و امروزه نیز کم و بیش همان الگو ساری و جاری میباشد.
3. باوجود اینکه قدرت و ثروت در شکل اولیه به سیاست و اقتصاد مربوط میشود، اما آثار آن در همۀ بخشهای جامعه از جمله فرهنگ، سیاست، اقتصاد و اجتماعی و حتی در بخشهای خرد جامعه، مثل روحیات و شخصیت اعضای جامعه وجود دارد.
4. بین قدرت و ثروت با بخشهای دیگر جامعه تأثیر و تأثر متقابل برقرار است؛ مثلاً تشدید روحیۀ منفعتطلبی، لذتطلبی مفرط و امثال آن باعث میشود که قدرتمندان و ثروتمندان نتوانند از نعمتهای الهی به خیر و سعادت جامعه استفاده کنند و حتی وادار شوند که بر علیه ارزشهای متعالی عمل کنند.
قدرت و ثروت نیز میتوانند برخی ویژگیهای روانی افراد را تحت تأثیر قرار دهد؛ مثلاً روحیۀ بینیازی از دیگران را در آنان پرورش دهند، حتی میتواند روحیۀ سرمستی را در انسان ایجاد کند که درنتیجه تصور کند نهتنها به اعضای جامعه، بلکه به خداوند نیز نیازی ندارند، حتی ممکن است احساسات غلط نظیر شرافت ذاتی و برتری نسبت به همة موجودات عالم را در قدرتمندان و ثروتمندان ایجاد کند.
5. تصورات قدرتمندان و ثروتمندان در حد تصور باقی نمیماند و در بسیاری مواقع میتواند با استفاده از نفوذ، شهرت، تطمیع و تحریف، تأثیرات ویژه بر دیگر بخشهای جامعه داشته باشد؛ هرچند که این قشر با استفاده از ثروت و قدرت میتوانند تأثیرات مثبت و ویژه نیز در جامعه داشته باشند.
6. نظارت اجتماعی و اعمال کنترل اجتماعی بر آنان نیز دشوارتر از دیگران است و با میکانیزمهای عادی و معمولی نظارتپذیر نخواهند بود. قرآن در قالب تجربیات حضرت موسی چنین نکتهای را تشریح میکند: اولاً حضرت موسی موظف میشود که در مرحلۀ اول با فرعون گفتوگو کند، اما حضرت موسی نیز از خداوند درخواست میکند که این گفتوگو نیازمند شخص گفتوگوکنندة توانمند است و با زبان ساده و روزمره قابل تحقق نیست. خداوند نیز میپذیرد یک مذاکرهکنندة توانمند را همراه موسی گرداند، اما قرآن نشان میدهد که به دلیل جذابیت قدرت و ثروت برای فرعون، حضرت موسی باوجود این آمادگیها موفق به قانع کردن او نمیشود و در نهایت نیز قوۀ قهریۀ الهی او را از میان برمیدارد. سرگذشت حضرت یوسف نیز نشان میدهد که زجرهای زیادی میکشد تا بتواند دستگاه حاکمیت را تحت تأثیر قرار دهد و آن را به کنترل درآورد. ایشان اعتراف میکند که در برخی مراحل تنها امدادهای الهی توانسته است او را نجات دهد.
7. در نظریۀ علامه مصباح میان سطح خرد و کلان در تبیین انحرافات نخبگان دادوستد و دیالیکتیک برقرار است. نخبگان تنها زمانی دچار انحراف میشوند که دارای روحیۀ طغیان، سرکشی، لذتطلبی مفرط، راحتطلبی افراطی و... باشند. همچنین زمانی منشأ کارهای خیر خواهند بود که دارای روحیۀ فداکاری، ایمان و... باشند.
8. پیامدهای منفی قدرت و ثروت در صورت فقدان فرهنگسازی و تربیت اجتماعی امر طبیعی و معمولی است و به خوب و بد بودن صاحبان آن ارتباط ندارد. در همهجا چنین پیامدهایی میتواند داشته باشد، مگر اینکه توسط ایمان، فرهنگ و تربیت کنترل شود.
مدل تحلیلی تلفیقی
از یافتههای فوق، مدل ذیل برای تحلیل رابطۀ قدرت و ثروت با کجروی استخراج میشود:
این مدل نشان میدهد که کجروی نخبگان یک پدیدۀ خطی ساده نیست، بلکه یک چرخۀ معیوب است. ساختارهای ناعادلانۀ کلان، شخصیتهای مستعد انحراف میپرورانند. این شخصیتها با ارتکاب کجرویهای خاص (عمدتاً اقتصادی ـ سیاسی)، همان ساختارها را تقویت و بازتولید میکنند. همچنین نتایج این کجرویها (نابرابری، محرومیت نسبی، ازخودبیگانگی) بهعنوان عوامل میانی، به گسترش کجروی در سطوح دیگر جامعه نیز دامن میزنند.
نوآوریهای نظریة علامه مصباح در تبیین انحرافات نخبگان
نظریههای انتقادی چنین وانمود میکنند که سازمانها و نهادهای مرتبط با قدرت و ثروت به اشکال مختلف از فرهنگ در هنگام ارتکاب انحرافات سوءاستفاده میکنند. علامه مصباح این پیوند را به شکل بنیادیتر تصویر میکند. ایشان درعینحال که فعالیتهای نهادهای قدرت و ثروت، یعنی مستکبران و مترفان در سوءاستفاده از فرهنگ را میپذیرد (مصباح یزدی، 1397الف، ص470)، اما منکر ایجاد نیازهای کاذب (مصباح یزدی، 1394الف ج2، ص174)، برچسبزنی (مصباح یزدی، 1382ب، ج2، ص228)، تحریف (مصباح یزدی، 1391ج، ص143) و امثال این عوامل نیست. نوآوری ایشان این است که فرهنگ نیز میتواند بر قدرت و ثروت اثر بنیادین داشته باشد. پس گزارۀ اصلی نظریۀ علامه مصباح اصالت دادن به عوامل فرهنگی است.
درحقیقت عوامل اقتصادی و سیاسی در ذات خود با عوامل فرهنگی مرتبط است. تفکیک عوامل به فرهنگی، اقتصادی و سیاسی بیشتر در سطح تحلیل است. در سطح واقعیت همانگونه که عوامل فرهنگی از قدرت و ثروت اثر میپذیرد، درعینحال به اشکال مختلف بر آن اثر نیز میگذارد و زمینهساز تولید، تعریف و تکثیر انحرافات قدرتمندان و ثروتمندان میشود. مهمترین آثار عوامل فرهنگی بر انحرافات نخبگان در اشکال ذیل ظاهر میشود:
1. مولد کجروی قدرتمندان و ثروتمندان: عوامل فرهنگی مولد کجروی قدرتمندان است. اصل این مطلب در نظریۀ انتقادی و نظریۀ علامه مصباح ذکر شده است، اما نوآوری علامه مصباح در توجه عمیق به نقش شخصیت سلطهگر و سلطهپذیر در جامعه میباشد. لایههای بنیادین شخصیتها و نظامهای سلطهگر و کنشگران سلطهپذیر از مؤلفههای فرهنگی نظیر گرایشها، ارزشها، کنشهای جمعی و امثال آن تشکیل میشود. بهعنوانمثال، اگر میل به قدرت و ثروت مادی و وابستگی قومی، حزبی و منطقهای به گرایشها و ارزشهای برتر حاکمان و ثروتمندان جامعه تبدیل شود، نظامهای مادی مستحکم و خودکامه و لاابالی در جامعه شکل خواهد گرفت (مصباح یزدی، 1382الف، ص114) و لاجرم انحرافات نخبگان نیز گسترش خواهد یافت.
بهعنوان نمونه یکی از عوامل فرهنگی، رسانههاست. طبق نظریۀ انتقادی، رسانهها در تولید انحرافات نقش دارند. این مطلب از نظر علامه مصباح نیز صحیح است، اما باید با تحلیل جنبههای شخصیتی سلطهگران زوایای دیگر نقش رسانهها نیز ذکر شود. باید رسانهها را در پیوند با ارزشها، رویکردها و چشماندازهای کنشگران رسانهای مورد بررسی قرار داد تا صرفاً نگاههای منفی از رسانه بهعنوان عامل فرهنگی را گسترش ندهیم. متناسب با شخصیت استفادهکنندگان ممکن است رسانهها در ریشهکن کردن انحرافات نقش داشته باشند. بهعنوانمثال، همانطور که رسانهها نیاز کاذب تولید میکنند، میتوانند نیازهای حقیقی را نیز نهادینه و کاذب بودن برخی نیازها را معرفی کنند.
2. فرهنگ کنترلکنندۀ کجروی قدرتمندان و ثروتمندان: نظریات مکتب انتقادی بیشتر جنبۀ توصیفی و منفی دارند و کنترل انحرافات نخبگان را غیرممکن جلوه میدهند، اما علامه مصباح چنین چیزی را نمیپذیرد و فرایند کنترل انحرافات نخبگان را ممکن و قابل تحقق میداند.
اگر میل و مطلوبیتهای نهادینهشدۀ قدرتمندان و ثروتمندان غالباً معنوی و انسانی باشد (مصباح یزدی، 1382الف، ص108ـ110)، انسانها برای دفاع از ارزشهای عدالتطلبانه از هرگونه وابستگی مادی (1382الف، ص113) و از کل حیات دنیا با عشق چشمپوشی خواهند کرد (مصباح یزدی، 1382الف، ص120). در چنین شرایطی با قدرت فرهنگی اصیل میتوان کج کارکردهای عظیمترین سیستمهای مادی قدرتمندان و ثروتمندان را نهتنها کنترل کرد، بلکه از شکلگیری انحرافات قدرتمندان و ثروتمندان پیشگیری کرد (مصباح یزدی، 1382الف، ص115).
پس از نظر علامه مصباح نهتنها انحرافات نخبگان قابل کنترل است، بلکه قابل پیشگیری است و با فرهنگسازی و جامعهپذیری میتوان زمینۀ شکلگیری انحرافات نخبگان را از بین برد.
3. فرهنگ تکثیرکنندۀ کجروی قدرتمندان و ثروتمندان: تأثیرات اشاعهدهندۀ انحرافات ابزارهای نظام سلطه نیز به بستر فرهنگی بستگی دارد. بهعنوانمثال، تأثیرات سوء تبلیغات رسانههای سلطهگر بر بستر فقدان آگاهی جمعی (مصباح یزدی، 1391ج، ص105؛ 1398، ص210) و تأثیرات سوء تهدیدها و تطمیعهای نظامهای سلطهگر بر بنیاد ضعف ایمان شکل میگیرد (مصباح یزدی، 1382الف، ص118). در واقع، دو عامل خرد و کلان فرهنگی بر ابزارهای اشاعهدهندۀ انحرافات نخبگان تأثیر مستقیم دارد.
پس راهحلهای فرهنگی برای تکثیر انحرافات توسط قدرتمندان وجود دارد که عبارتاند از: تقویت فرهنگ، آگاهی عمومی و ایمان اعضای جامعه. نمونۀ عینی ادعای فوق جریان قیام امام حسین در کربلاست. بنیامیه نمونۀ عینی نظام سلطه در جوامع اسلامی بوده است. آنان بر کلیۀ رسانهها و ابزارهای فرهنگی، سیاسی و اقتصادی دورۀ خویش تسلط داشتند (مصباح یزدی، 1382الف، ص106). امام حسین با نهادینهسازی فرهنگ دینی و سازماندهی عدهای محدود از نخبگان دینی (البته امام حسین برای شکلگیری این جریان نخبگانی سالها زحمت کشیده بود). نظام سلطۀ عظیم بنیامیه و ابزارهای فرهنگی و تبلیغاتی آن را به جامعه معرفی کرد و در نهایت سلطهجویی اقتصادی و سیاسی بنیامیه را کاملاً تضعیف کرد (مصباح یزدی، 1382الف، ص107). پس اینکه ابزارهای فرهنگی را صرفاً در خدمت اشاعۀ انحرافات نخبگان بشماریم و بر مواردی نظیر ایجاد نیازهای کاذب بیش از حد تأکید کنیم، صحیح نیست، بلکه با تلاشهای فرهنگی مؤثر میتوان با انحرافات نخبگان نیز مقابله کرد.
بهطور خلاصه نوآوری علامه مصباح در این است که اولاً پیوند فرهنگ با قدرت و ثروت را بهصورت دو جانبه تصویر میکند و فرهنگ را ابزار صرف قدرتمندان و ثروتمندان نمیداند، بلکه برای فرهنگ بر قدرت و ثروت نیز تأثیرات مهمی قائل است؛ یعنی اولاً سلطۀ فرهنگی را زمینهساز سلطۀ اقتصادی و سیاسی میداند؛ درحالیکه برچیدن سلطۀ فرهنگی زمینۀ سلطۀ اقتصادی و سیاسی را نیز تا حد زیادی از بین میبرد؛ ثانیاً پیوند سطوح خرد و کلان را نادیده نمیگیرد و برای حل مشکلات نخبگان در سطح کلان از سطح خرد و شخصیت افراد نیز کمک میگیرد؛ هرچند عوامل کلان نظیر فرهنگ عمومی و جمعی را نیز مورد بحث قرار میدهد؛ ثالثاً بهجای کنترل انحرافات قدرتمندان و ثروتمندان بر پیشگیری تأکید دارد؛ رابعاً تلاش دارد نظریۀ صرفاً منفی و توصیفی محض ارائه نکند؛ در نهایت، تلاش میکند برای تبیینهای علمی بنیادهای انسانشناختی، هستیشناختی و معرفتشناختی فراهم کند تا از نسبیگرایی نجات یابد. خلاصۀ مباحث علامه مصباح در قالب نمودار ذیل ترسیم شده است:
بحث و نتیجهگیری
این مقاله نشان داد که رابطۀ قدرت و ثروت با کجروی، رابطهای تکسویه و تصادفی نیست، بلکه یک ارتباط ذاتاً ساختاری و روانشناختی است. کجروی نخبگان، هم از امکانات بیشتری برای ارتکاب برخوردار است (کنترل قانون، رسانه، سرمایه)، هم از انگیزههای قویتری نشئت میگیرد (حفظ و گسترش امتیازات، غرور، زیادهخواهی) و هم پیامدهای مخربتری برای کل جامعه دارد (تخریب بنیانهای عدالت، ایجاد شکاف طبقاتی، بیاعتمادی به نهادها).
نظریههای جامعهشناختی تضاد و انتقادی، در شناسایی مکانیسمهای عینی این رابطه (از جمله نقش گفتمان، کنترل قانون و اقتصاد سیاسی)، ابزارهای تحلیلی ارزشمندی ارائه میدهند. بااینحال، چشمانداز اسلامی با ارائۀ یک چارچوب هنجاری ثابت (مبتنیبر توحید، عدالت و تقوا) و تحلیل عمیق از آسیبشناسی روانی ناشی از ثروت و قدرت (غرور، بطر، طغیان)، دو گام فراتر مینهد: اولاً با خروج از نسبیگرایی، معیاری برای تشخیص «کجروی واقعی» از «برچسبزنی سیاسی» فراهم میآورد؛ ثانیاً با تأکید بر عاملیت اخلاقی فرد توانمند، از جبرگرایی اقتصادی محض فاصله میگیرد و نشان میدهد که چگونه ایمان و تقوا میتوانند حتی در اوج قدرت و ثروت، مانع انحراف گردند.
یافتههای این پژوهش چند پیامد مهم برای سیاستگذاری اجتماعی و جرمشناسی دارد:
۱. جابهجایی کانون کنترل اجتماعی: باید تمرکز مبارزه با کجروی، بهصورت جدیتری به سمت انحرافات نخبگان و جرائم یقهسفیدان و حکومتی معطوف شود.
۲. اصلاح ساختارهای اقتصادی: مقابله با مکانیزمهای ساختاری تولیدکنندۀ کجروی (مانند نظامهای ربوی، انحصارات، فساد سیستمی) در اولویت قرار گیرد و نگاه اقتصادی در مبارزه با کجروی بهعنوان اصل اساسی پذیرفته شود.
۳. شفافیت و نظارت مردمی: تقویت نهادهای نظارتی مستقل و شفافیت در عملکرد صاحبان قدرت و ثروت، بهعنوان یک راهکار عملی ضروری است. نظارت عمومی در کنار نظارتهای رسمی بهعنوان یک اصل اساسی مورد توجه قرار گیرد، اما نظارتهای پیچیده و ویژة قدرتمندان و ثروتمندان نیز نیاز است؛ هرچند گفتوگو و مشورت با آنان نیز باید بیشتر باشد تا کنترل آنها برای جامعه امکانپذیر باشد.
۴. فرهنگسازی دینی: ترویج ارزشهای اسلامی مانند قناعت، ایثار، مسئولیتپذیری ثروتمندان و زهد در قدرت، بهعنوان پادزهر فرهنگی در برابر گفتمان مسلط مادیگرایانه و اصالت قائل شدن برای گفتمانهای غیرمادگرایانه بهعنوان اصل اساسی.
در نهایت، این مقاله بر ضرورت تدوین نظریۀ اجتماعی اسلامی دربارۀ کجروی تأکید میورزد که با حفظ اصالت مفاهیم دینی و استفادۀ انتقادی از دستاوردهای علوم اجتماعی، بتواند الگوهای دینی برای تحلیل و کنترل انحرافات ـ بهویژه انحرافات نخبگان ـ ارائه دهد.
- قرآن کریم.
- نهجالبلاغه.
- استریناتی، دومینک (1388). نظریههای فرهنگ عامه. ترجمۀ ثریا پاکنظر. تهران: گام نو.
- اندلسى، محمد بن یوسف (1420ق). البحر المحیط فی التفسیر. بیروت: دار الفکر.
- باتومور، تامس برتون و روبل، ماکزیملین (1392). گزیدۀ نوشتههای کارل مارکس در جامعهشناسی و فلسفۀ اجتماعی. ترجمۀ پرویز بابائی. تهران: نگاه.
- بانوى اصفهانى، سیده نصرت امین (1361). مخزن العرفان در تفسیر قرآن. تهران: نهضت زنان مسلمان.
- جعفری، محمدتقی (1376). ترجمه و تفسیر نهج البلاغه. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى.
- حکیمی، محمدرضا (1380). الحیاۀ. ترجمۀ احمد آرام. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
- دیلمى، حسن بن محمد (1412ق). إرشاد القلوب إلى الصواب. قم: شریف رضى.
- رهنما، زینالعابدین (1346). ترجمه و تفسیر رهنما. تهران: کیهان.
- سلیمی، علی و داوری، محمد (1385). جامعهشناسی کجروی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
- شریعتی، محمدتقی (1365). تفسیر نوین. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
- طالقانى، محمود (1362). پرتوی از قرآن. تهران: شرکت سهامى انتشار.
- طباطبائى، سیدمحمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
- فصیحی، امانالله (1405). تبیین نسبت مبانی انسانشناختی با الگوی پیشرفت فرهنگمحور و اقتضائات دانشی آن از دیدگاه آیتالله مصباح یزدی. معرفت فرهنگی اجتماعی، 17(3)، ۴۹ـ۷۲.
- فیض کاشانى، ملامحسن (1418ق). الأصفى فى تفسیر القرآن. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.
- قرائتى، محسن (1383). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن.
- قمى مشهدى، محمد (1368). تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى.
- کمرهاى، محمدباقر (بیتا). گنجینۀ معارف شیعه (ترجمۀ کنز الفوائد و التعجب). تهران: چاپخانۀ فردوسى.
- گیدنز، آنتونی (1384). مبانی جامعهشناسی. ترجمۀ منوچهر صبورى. تهران: نشر نی.
- مترجمان (1377). تفسیر هدایت. مشهد: بنیاد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى.
- محقق، محمدباقر (1361). نمونه بینات در شأن نزول آیات. تهران: اسلامى.
- مصباح یزدی، محمدتقی (1381). تهاجم فرهنگی. تحقیق و نگارش: عبدالجواد ابراهیمى. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1382الف). آذرخشی دیگر از آسمان کربلا. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1382ب). نظریة سیاسی اسلام. تحقیق و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1389الف). دربارة پژوهش. تدوین و نگارش: جواد عابدینی. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1389ب). عبرتهای خرداد. تنظیم و گردآوری: سیدحسین شفیعی. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391الف). پاسخ استاد به جوانان پرسشگر. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391ب). جامعه و تاریخ از نگاه قرآن. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391ج). آفتاب مطهر. نگارش: غلام رضا گلی زواره. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1393). انسانسازی در قرآن. تنظیم و نگارش: محمود فتحعلی. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1394الف). اخلاق در قرآن. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1394ب). در پرتو ولایت. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1394ج). پند جاوید. نگارش: علی زینتی. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1394د). نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1394ه). قرآن شناسی. تحقیق و نگارش: غلامعلی عزیزیکیا. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1396). نظریة حقوقی اسلام. تحقیق و نگارش: محمدمهدی کریمینیا. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1397الف). راه و راهنماشناسی. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1397ب). زنهار از تکبر. تدوین و نگارش: محسن سبزواری. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1398). انقلاب اسلامی و ریشههای آن. تدوین و نگارش: قاسم شباننیا. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مطهرى، مرتضی (1384). مجموعهآثار. تهران: صدرا.
- مظلوم خراسانی، محمد (1385). بررسی مسائل اجتماعی ایران. مشهد: دانشگاه فردوسی.
- مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
- مکارم شیرازی، ناصر (1383). برگزیدۀ تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
- موسیپور، مرتضی (1384). به پیشواز خورشید غرب: گزارش سفر حضرت آیتالله مصباح یزدی به اسپانیا و امریکاى لاتین. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- میلز، سیرایت (1388). نخبگان قدرت. ترجمۀ بنیاد فرهنگی پژوهشی غربشناسی. تهران: فرهنگ مکتوب.
- نجفى خمینى، محمدجواد (1398ق). تفسیر آسان. تهران: اسلامیه.
- وایت، راب و هینز، فیونا (1383). جرم و جرمشناسی. ترجمة علی سلیمی. قم: پژوهشکدۀ حوزه و دانشگاه.
- ولد، جرج، برنارد، توماس و اسپینس، جفری (1380). جرمشناسی نظری. ترجمۀ علی شجاعی. تهران: سمت.
Copyright © 2026 The Author(s). This article is published under the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.



