معرفت فرهنگی اجتماعی

پیشرفت، نیازمند مبانی نظری است و از نظر متفکران مسلمان، این مبانی عمیقاً به انسان‌شناسی وابسته‌اند. در این میان اندیشه آیت‌الله مصباح یزدی به دلیل رویکرد خاص ایشان در اصالت فرد و تعریف تکامل به‌مثابه امری معنوی، اهمیتی ویژه دارد. این پژوهش با روش تحلیل مفهومی و استنتاجی بررسی می‌کند که چگونه انسان‌شناسی ایشان به تقدم پیشرفت فرهنگی می‌انجامد و چه الزاماتی برای بازنگری الگو و دانش رایج توسعه ایجاد می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد در این دیدگاه، پیشرفت حقیقی، تکامل معنوی فرد (قرب الهی) است و پیشرفت اجتماعی صرفاً برآیند آماری آن است. توسعه اقتصادی و فناوری نیز تنها ابزار و شرط مُقَدّمی برای آن غایت محسوب می‌شود. مقاله استدلال می‌کند که این مبانی، نه تنها الگوهای توسعه رایج را به چالش می‌کشد، بلکه علوم انسانی رایج به‌مثابه دانش پشتیبان این الگوها را نیز به دلیل تعارض بنیادین در موضوع، مقصد و مکانیسم، ذاتاً ناکارآمد می‌داند. در نتیجه، انسان‌سازی که محصول مستقیم فرهنگ است، راهبرد اصلی پیشرفت بوده و این امر، بازنگری معرفت‌شناختی در دانش پیشرفت‌شناخت را الزامی می‌سازد.