The transformation in the meaning of social science in the modern era
represents one of the most significant epistemological and existential shifts
in the history of Western thought. This transformation goes beyond a mere
change in scientific terminology; it constitutes a new formulation of the
relationship between the human being and the social world. Relying on a
dialectical framework between the existential forms of modern humans
and the forms of social knowledge, this article examines the evolution
and foundations of the meaning of social science within four fundamental
traditions: moral sciences, spiritual sciences, cultural sciences, and
positivist social science. The research method is a foundational critical
methodology, based on a critical reading of texts pertaining to the nature
of social science in modern intellectual traditions. The findings indicate
that each of these traditions presents a distinct image of the human
being, society, and the possibility of social knowledge. The fundamental
implication of this evolution is the crisis of self-understanding in the social
sciences concerning meaning, value, and calculability. As a proposal,
it seems that the critical reconstruction of the social sciences requires a
dialectical re-reading of these four traditions.
Title :بنیانهای فلسفی تطور معنای علم اجتماعی مدرن
Abstract:
تحول معنای علم اجتماعی در دوره مدرن از مهمترین دگرگونیهای معرفتی و وجودی در تاریخ اندیشه غرب به شمار میرود. این دگرگونی فراتر از تغییر در اصطلاح علمی، صورتبندی تازهای از نسبت انسان با جهان اجتماعی است. این مقاله با اتکا به چارچوبی دیالکتیکی میان صورتهای وجودی انسان مدرن و صور معرفت اجتماعی، تطور و بنیانهای معنای علم اجتماعی را در چهار سنت اساسی یعنی علوم اخلاقی، علوم روحی، علوم فرهنگی و علوم اجتماعی پوزیتویستی بررسی میکند. روش پژوهش، روششناسی بنیادین انتقادی است و بر خوانش انتقادیِ متون مرتبط با ماهیت علم اجتماعی در سنتهای فکری مدرن مبتنی است. یافتهها نشان میدهد که هر یک از این سنتها تصویری متمایز از انسان، جامعه و امکان معرفت اجتماعی ارائه کردهاند. دلالت بنیادین این تطور، بحران خودفهمی علوم اجتماعی در نسبت با معنا، ارزش و محاسبه است. در مقام پیشنهاد نیز به نظر میرسد که بازسازی انتقادی علوم اجتماعی نیازمند بازخوانی دیالکتیکی این چهار سنت است.
آوتویت، ویلیام و باتامور، تام (1392). فرهنگ علوم اجتماعی قرن بیستم. ترجمة حسن چاوشیان. تهران: نشر نی.
اسکاچپل، تدا (1388). بینش و روش در جامعهشناسی تاریخی. ترجمة سیدهاشم آقاجری. تهران: مرکز.
ایچ لسناف، مایکل (1378). فیلسوفان سیاسی قرن بیستم. ترجمة خشایار دیهیمی. تهران: کوچک.
باقریان، سیدمهدی و معینزاده، مهدی و چاوشی، محمدتقی (1397). امکان علم انسانی «عمومی» براساس مفهوم «فردی» ازنظر فیلسوفان نوکانتی (مکتب بادن). حکمت اسراء. 10(1). 123-97
بکهاوس، راجر ای و فونتین، فیلیپ (1402). تاریخ علوم اجتماعی پس از 1945. ترجمة رضا تسلیمی طهرانی. تهران: روزگار نو.
پاتنم، هیلاری (1395). پراگماتیسم: پرسشی گشوده. ترجمة محمد اصغری. تهران: ققنوس.
پارسانیا، حمید (1400). جهانهای اجتماعی. قم: کتاب فردا.
پارسانیا، حمید (1390). روششناسی انتقادی حکمت صدرایی. قم: کتاب فردا.
تامس، ویلیام (1379). جان استوارت میل. ترجمة فاطمه زیباکلام و شیوا نورپناه. بندرعباس: دانشگاه هرمزگان.
تنهایی، حسین ابوالحسن (1379). درآمدی بر مکاتب و نظریههای جامعهشناسی. گناباد: مرندیز و نینگار.
دورکیم، امیل (1395). تقسیم کار اجتماعی. ترجمة حسن حبیبی. تهران: قلم.
دیلتای، ویلهم (1392). به فهم درآوردن جهان انسانی. ترجمة منوچهر صانعی درهبیدی. تهران: ققنوس.
دیلتای، ویلهم (1391). دانش هرمنوتیک و مطالعه تاریخ. ترجمه منوجهر
ریتزر، جورج (1381). نظریة جامعهشناسی در دوران معاصر. ترجمة محسن ثلاثی. تهران: علمی.
شجاعی جوشقانی، مالک (1396). مقدمهای بر فلسفة علوم انسانی؛ دیلتای و علوم انسانی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981م). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
طالبزاده، سیدحمید و شجاعی جشوقانی، مالک (1392). دیلتای و بنیادگذاری علوم انسانی. روششناسی علوم انسانی، 19(77)، 65ـ92.
فاسین، دیدیه و اشتاینمتز، جورج (1404). علوم اجتماعی در آینة انتقادی: مطالعاتی در تولید دانش. ترجمة سلیمان میرزائی راجعونی. تهران: وانیا.
فروند، ژولین (1393). نظریههای مربوط به علوم انسانی. ترجمة علیمحمد کاردان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
قائمی نیک، محمدرضا (1404). تأملی در ارتباط فلسفۀ اخلاق و اقتصاد آدام اسمیت؛ بحثی در مبانی اقتصاد اسلامی. آموزههای اقتصاد اسلامی، 1(2)، 179ـ209. doi: 10. 30513/ied. 2025. 6306. 1232
کوزلک، راینهارت و گومبرشت، هانس الریش (1403). تاریخ مفاهیم و مفاهیم بنیادین (نظریه و روش). ترجمة بهنام جودی. تهران: قصیدهسرا.
لالمان، میشل (1399). تاریخ اندیشههای جامعهشناسی. ترجمة عبدالحسین نیکگهر. تهران: هرمس.
جمعی از نویسندگان (1403). تأملات عصر دیجیتال: درآمدی بر مطالعات بنیادین فضای مجازی. قم: شناخت.
مرادی، محمدعلی (1398). بنیادهای فلسفی علم فرهنگ. تهران: علمی و فرهنگی.
مردیها، مرتضی (1382). فضیلت عدم قطعیت در علم شناخت اجتماعی. تهران: طرح نو.
مروارید، هاشم و حقی، علی (1388). مقایسة تفسیر شکاکانه با تفسیر طبیعتگرایانه از فلسفة هیوم. مطالعات اسلامی: فلسفه و کلام، 1(4)، 177ـ202.
میل، جان استوارت (1388). فایدهگرایی. ترجمة مرتضی مردیها. تهران: نشر نی.
نراقی، احسان (1388). علوم اجتماعی و سیر تکوینی آن. تهران: فروزان.
نوری، روحالله و ریختهگران، محمدرضا (1391). نقش ویلهلم دیلتای در پایهگذاری علوم انسانی و دفاع از عینیت آن. غربشناسی بنیادی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 3(1)، 109ـ126.
وینچ، پیتر(1372). ایدة علم اجتماعی و پیوند آن با فلسفه. ترجمه زیر نظر سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها. تهران: سمت
References:
Elder-Vass, Dave (2010). The Causal Power of Social Structures: Emergence, Structure and Agency. Cambridge University Press.
Dilthey, Wilhelm (2002). Selected Works, The Formation of the Historical World in the Human Sciences, R. A. Makkreel and F. Rodi (eds. ), Vol. 3, Princeton.
Dilthey, Wilhelm.(1989) Introduction to the Human Sciences, (Selected Works Vol. 1): Princeton University Press.
Jahoda, G. (2017). Mill versus Durkheim on the Methods. Athens Journal of Social Sciences, 4(2), 123-136.
https://doi.org/10.30958/ajss.4-2-1
Heilbron, J., Magnusson, L. & Wittrock, B. (1998). The rise of the social sciences and the formation of modernity: 1750-1850. Springer.
Kinzel, K. (2021). Historical thought in German neo-Kantianism. British Journal for the History of Philosophy, 29(4), 579-589. https: //doi. org/10. 1080/09608788. 2021. 1932411.
Putnam, Hilary (2002). The Collapse of the Fact/Value Dichotomy and Other Essays. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
Rickert, H. (1902). The limits of concept formation in natural science: A logical introduction to the historical sciences in in The Neo−Kantian Reader. chapter22, edited by Sebastian Luft, Routledge.
Robson. J. M. & et al (1976). Collected Works of John Stuart Mill, Toronto & London.
Suhaili, Muhammad Vahid . (2026) The Philosophical Foundations of the Evolution of the Meaning of Modern Social Science. Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 17(2), 85-104 https://doi.org/10.22034/marefatefarhangi.2026.5003286.
Muhammad Vahid Suhaili."The Philosophical Foundations of the Evolution of the Meaning of Modern Social Science". Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 17, 2, 2026, 85-104
Suhaili, M.(2026) 'The Philosophical Foundations of the Evolution of the Meaning of Modern Social Science', Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 17(2), pp. 85-104