Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, Volume 16, Issue 4, No 64, Year 2026 , Pages 7-27

    The Evolution of Social Jurisprudence in the Contemporary Era: From Conceptual Formation to Distinct Approaches

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ ALIREZA jamali / PhD Student of Social Sciences of Muslims, Baqir al-Uloom University / a.r.jamali07@gmail.com
    Nasroallah Aghajani / Associate Professor of Social Sciences, Baqir al-Uloom University / nasraqajani@gmail.com
    dor 20.1001.1.20088582.1404.16.4.1.6
    doi 10.22034/marefatefarhangi.2025.5002377
    Abstract: 
    This article employs an analytical method to trace the evolution of "social jurisprudence" in the contemporary era, from its conceptual formation to its distinct methodological approaches. As a nascent paradigm in Islamic thought, social jurisprudence has shifted away from the historically isolated "individual-centric jurisprudence" toward a systematic and structural perspective in response to political and social challenges. The research identifies several key historical phases in this evolution: the foundational period during the Safavid era, which theorized the role of jurisprudence in governance; the transformative period of the Constitutional Revolution and its encounter with modernity; and the period of consolidation and maturation following the Islamic Revolution, marked by Imam Khomeini's theory of "governmental jurisprudence," which redefined jurisprudence as a "theory of social administration." This transformation has yielded several distinct macro-approaches in the contemporary period, encompassing the "jurisprudence of social issues," the "jurisprudence of systems" (centered on the thought of Martyr Sadr), "governmental jurisprudence," and "civilizational jurisprudence." As its innovative contribution, this article provides an analytical comparison of these approaches, demonstrating that they constitute not parallel viewpoints but rather complementary and cumulative analytical layers. The article concludes that the transition to social jurisprudence represents a strategic evolution for demonstrating the efficacy of religion in system-building, the full realization of which depends on a synthesized application of these multi-layered approaches and a deepened interdisciplinary perspective.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :تطور فقه اجتماعی در دوران معاصر: از تکوین مفهومی تا تمایز رویکردی
    Abstract: 
    این مقاله با روشی تحلیلی به واکاوی سیر تطور «فقه اجتماعی» در دوران معاصر، از تکوین مفهومی تا تمایز رویکردی آن می‌پردازد. فقه اجتماعی، به‌مثابة پارادایمی نوین در اندیشة اسلامی، بر اثر چالش‌های سیاسی و اجتماعی، از «فقه فردمحور» که محصول انزوای تاریخی بود، به سمت نگاهی نظام‌مند و ساختاری حرکت کرده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد این تطور در چند مرحلة تاریخی قابل ردیابی است: دورة تأسیس در عصر صفویه با نظریه‌پردازی برای حضور فقه در قدرت؛ دورة تحول با نهضت مشروطه و مواجهه با مدرنیته؛ و دورة تثبیت و تکامل با پیروزی انقلاب اسلامی و طرح نظریة «فقه حکومتی» توسط امام خمینی که فقه را به‌مثابة «تئوری ادارة جامعه» بازتعریف کرد. این تحول، به شکل‌گیری رویکردهای کلان و متمایزی در دوران معاصر انجامیده است که از «فقه مسائل اجتماعی» تا «فقه نظامات» (با محوریت اندیشة شهید صدر)، «فقه حکومتی» و «فقه تمدنی» را دربر می‌گیرد. مقالة حاضر ضمن تبیین این رویکردها، به‌عنوان نقطة نوآوری خود، به نسبت‌سنجی تحلیلی آنها پرداخته و نشان می‌دهد که این چهار رویکرد، نه دیدگاه‌هایی در عرض یکدیگر، بلکه لایه‌های تحلیلی متکاملی هستند که یکدیگر را تکمیل می‌کنند. این مقاله نتیجه می‌گیرد که گذار به فقه اجتماعی، یک تحول راهبردی برای اثبات کارآمدی دین در عرصة نظام‌سازی است و تحقق کامل آن، در گرو فهم و به‌کارگیری تلفیقی این رویکردهای چندلایه و تعمیق نگاه بین‌رشته‌ای است.
    References: 
    • امینی، علیرضا و شیرازی، حبیب‌الله ابوالحسن (۱۳۹۲). تحولات سیاسی اجتماعی ایران از قاجاریه تا رضاخان. تهران: قومس.
    • ترکمان، محمد (۱۳۶۲). رسائل، اعلامیه‌ها، مکتوبات و روزنامة شیخ‌فضل‌الله نوری. تهران: مؤسسة خدمات فرهنگی رسا.
    • تقی‌زاده داوری، محمود (۱۳۸۸). الاهیات اجتماعی شیعه. الاهیات اجتماعی، 1(۱)، ۱۱ـ۳۶.
    • جعفریان، رسول (۱۳۸۲). جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی ـ سیاسی ایران (از روی کار آمدن محمدرضاشاه تا پیروزی انقلاب). تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
    • جعفریان، رسول (۱۳۸۹). صفویه در عرصة دین، فرهنگ و سیاست. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    • حائری، عبدالهادی (۱۳۸۶). تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق. تهران: امیرکبیر.
    • خامنه‌ای، سیدعلی (11/06/1364). بیانات در جمع طلاب و اساتید حوزة علمیة مشهد.
    • خامنه‌ای، سیدعلی (31/06/1370). بیانات در ابتدای درس خارج فقه.
    • خامنه‌ای، سیدعلی (02/08/1404). پیام به مناسبت آغاز یک‌صدمین سال بازتأسیس حوزة علمیة قم.
    • حسینی طهرانی، محمدحسین (۱۳۹۲). رسالة اجتهاد و تقلید (تقریرات بحث اجتهاد و تقلید آیت‌الله شیخ حسین حلی). تهران: مکتب وحی.
    • خسروپناه، عبدالحسین و رجبی، مجید (۱۳۹۹). گستره و روش‌شناسی فقه‌الاجتماع. فقه، ۲۷(۱۰۱)، ۶۴ـ۹۲.
    • داوری، محمود (۱۳۸۶). اندیشة سیاسی علمای شیعه در دورة قاجار. تهران: دانشگاه تهران، مؤسسة انتشارات و چاپ.
    • ربانی، محمدباقر (۱۴۰۰). درآمدی بر فقه اجتماعی. قم: مرکز فقهی ائمة اطهار(ع).
    • ربانی، محمدباقر (1393). فقه اجتماعی (مصاحبه با اساتید حوزه و دانشگاه). قم: مرکز فقهی ائمة اطهار(ع).
    • ربانی، محمدباقر و ابراهیمی‌پور، قاسم (۱۳۹۶). روش‌شناسی فقه اجتماعی از دورة تأسیس تا دورة تثبیت. معرفت فرهنگی اجتماعی، ۸(۳)، ۳۵ـ۵۳.
    • شاه‎آبادی، محمدعلی (1380). شذرات المعارف. تهران: ستاد بزرگداشت مقام عرفان و شهادت.
    • صدر، سیدمحمدباقر (۱۳۷۴). روند آیندة اجتهاد. فقه اهل‌بیت(ع)، ۱، ۳۴ـ۴۲.
    • صدر، سیدمحمدباقر (1379). الإسلام یقود الحیاة. قم: مرکز الأبحاث والدراسات التخصصیة للشهید الصدر.
    • صدر، سیدمحمدباقر (۱۴۲۴ق). اقتصادنا. قم: مرکز الأبحاث والدراسات التخصصیة للشهید الصدر.
    • علیدوست، ابوالقاسم (۱۳۸۸). فقه و مصلحت. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی.
    • قاضی‌زاده، کاظم (۱۳۹۱). درآمدی بر رویکرد حکومتی به فقه. در: مجموعه مقالات و نشست‌ها. به کوشش: سعید ضیائی‌فر. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
    • کافی، مجید و کافی، محمدسجاد (۱۴۰۱). واکاوی جامعه شناختی چیستی فقه اجتماعی. فقه حکومتی، ۱۳، 65ـ100.
    • مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۸۵). دائرة المعارف فقه مقارن. قم: مدرسة الامام علی بن ابی طالب(ع).
    • موسوی خمینی، سیدروح‌الله (۱۳۶۱). صحیفة نور. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ع).
    • میرباقری، سیدمحمدمهدی (۱۳۹۵). تحلیل فقه اجتماعی در نگاه‌های مختلف و روش مواجهه با فقه نظامات. [متن سخنرانی ارائه‌شده در نشست علمی مرکز فقهی ائمة اطهار(ع).
    • میرباقری، سیدمحمدمهدی، عبدالهی، یحیی و نوروزی، حسن (1395). فقه حکومتی از منظر شهید صدر. راهبرد فرهنگ، 36، 62ـ86.
    • نائینی، محمدحسین (۱۴۱۹ق). تنبیه الامة و تنزیه الملة. ترجمة عبدالحسین آل نجف. قم: احسن الحدیث.
    • واعظی، احمد (1398). رویکردهای فقهی: فقه فردی، فقه نظام‎های اجتماعی، فقه حکومتی. قم: دانشگاه باقرالعلوم(ع).
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    jamali, ALIREZA, Aghajani, Nasroallah.(2026) The Evolution of Social Jurisprudence in the Contemporary Era: From Conceptual Formation to Distinct Approaches. Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 16(4), 7-27 https://doi.org/10.22034/marefatefarhangi.2025.5002377

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    ALIREZA jamali; Nasroallah Aghajani."The Evolution of Social Jurisprudence in the Contemporary Era: From Conceptual Formation to Distinct Approaches". Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 16, 4, 2026, 7-27

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    jamali, A, Aghajani, N.(2026) 'The Evolution of Social Jurisprudence in the Contemporary Era: From Conceptual Formation to Distinct Approaches', Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 16(4), pp. 7-27

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    jamali, A, Aghajani, N. The Evolution of Social Jurisprudence in the Contemporary Era: From Conceptual Formation to Distinct Approaches. Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 2026; 16(4): 7-27