One of the problems with the term "methodology" is the diversity of its
interpretations and the lack of clarity regarding its intended meaning.
This problem is observable in the humanities and, consequently, in
the Islamic humanities, with one of its consequences being the lack of
proper scholarly communication. Aiming to develop the literature on
methodology in the Islamic humanities, this research seeks to identify
various and sometimes imprecise definitions of methodology in relevant
books and articles, as well as to examine the implications of these
definitions, particularly the methodological questions that are or can be
raised in accordance with each definition. For this purpose, the qualitative
content analysis method was employed, and ten pre-identified definitions
of methodology in the humanities were considered as categories for
classifying and identifying definitions in the Islamic humanities. The
research results identified six definitions of methodology in this field
of study: paradigmatic methodology, epistemology-based methodology,
methodology of general methodological approaches, theory-based
methodology, thinker-specific methodology, and methodology of
applied methods. In addition, corresponding to each definition, the
relevant methodological questions were identified and proposed.
Title :تعاریف روش شناسی در علوم انسانی اسلامی و پرسش های مرتبط
Abstract:
یکی از معضلات اصطلاح روششناسی تنوع برداشت از آن و نامصرح بودن مقصود از آن است. این مشکل در علوم انسانی و به تبع آن در علوم انسانیاسلامی قابل مشاهده است و از جمله تبعات آن، عدم مفاهمه درست علمی است. این تحقیق با هدف توسعه ادبیات روششناسی در علوم انسانیاسلامی، به دنبال شناسایی تعاریف گوناگون و بعضا نامصرح از روششناسی در کتب و مقالات مرتبط و همچنین بررسی لوازم این تعاریف؛ بویژه بررسی پرسشهای روشناسانهای است که متناسب با هر تعریف مطرح شده یا قابلیت طرح دارد. برای این کار از روش تحلیل محتوای کیفی استفاده شد و ده تعریف از قبل شناساییشده برای روششناسی در علوم انسانی، به عنوان مقولاتی برای دستهبندی و شناسایی تعاریف در علوم انسانیاسلامی در نظر گرفته شد. نتایج تحقیق، شناسایی هفت تعریف از روششناسی در این حوزه از علوم است که عبارتند از: روششناسی علم، روششناسی معرفت، روششناسی نظریه، روششناسی متفکر، روششناسی رویکردهای عام، روششناسی فرایند تحقیق و روششناسی روشهای کاربردی. افزون بر آن به تناسب هر تعریف، پرسشهای روششناسانه مرتبط با هر کدام شناسایی و مطرح گردید.
ابنحیون، نعمان بن محمد (۱۳۸۳ق). دعائم الإسلام. قم: مؤسسة آل البیت؟عهم؟ لإحیاء التراث.
ایمان، محمدتقی و کلاته ساداتی، احمد (1399). روششناسی علوم انسانی نزد اندیشمندان مسلمان. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
بستان، حسین (1392). گامی بهسوی علم دینی (2): روش بهرهگیری از متون دینی در علوم اجتماعی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
بلیکی، نورمن (1393). پارادایمهای تحقیق در علوم انسانی. ترجمه، تدوین، مقدمه و تعلیقات: سیدحمیدرضا حسنی، محمدتقی ایمان و سیدمسعود حامدی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
پارسانیا، حمید (1391). جهانهای اجتماعی. قم: کتاب فردا.
پارسانیا، حمید، رجبی، مهدی، آقاجانی، نصرالله، بیگی ملکآباد، مهدی، ابراهیمیپور، قاسم و طاهری کل کشوندی، مسلم (1400). روششناسی بنیادین اندیشمندان معاصر جهان اسلام. قم: المرکز الاسلامی للدراسات الاستراتیجیه (وابسته به عتبة مقدسة عباسیه).
پرهیزکار، غلامرضا (1402). تعاریف گوناگون روششناسی در علوم انسانی و نسبت آنها با روش. تحقیقات بنیادین علوم انسانی، 9(4)، 11ـ42.
توکلی، محمدجواد (1398). مبانی فلسفی و روششناسی اقتصاد. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
جمعی از نویسندگان (1400). مبانی علوم انسانی اسلامی از دیدگاه آیتالله مصباحیزدی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
زاهد زاهدانی، سیدسعید (1401). روششناسی علوم انسانی اسلامی با رویکرد اسلامی (معرفی یک الگوی مطالعه). تحقیقات بنیادین علوم انسانی، 8(1)، 33ـ46.
حسنی، سیدحمیدرضا، ایمان، محمدتقی و حامدی، سیدمسعود (1393). «مقدمه» در: پارادایمهای تحقیق در علوم انسانی، نورمن بلیکی. ترجمه، تدوین، مقدمه و تعلیقات: سیدحمیدرضا حسنی، محمدتقی ایمان و سیدمسعود حامدی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
دیلمی، حسن بن محمد (۱۳۷۱). إرشاد القلوب. قم: الشریف الرضی.
ساجدی، ابوالفضل (1380). روشهای حل تعارض علم و دین. معرفت، 51، 17ـ30.
مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) (1401). سند علوم انسانی اسلامی مؤسسة آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره).
طبرسی، احمد بن علی (۱۴۰۳ق). الاحتجاج. مشهد: المرتضی.
علیپور، مهدی و حسنی، سیدحمیدرضا (1390). پارادایم اجتهادی دانش دینی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
شریفی، احمدحسین (1395). روششناسی علوم انسانی اسلامی. تهران: آفتاب توسعه.
کچویان، حسین و زائری، قاسم (1388). ده گام اصلی روششناختی در تحلیل تبارشناسانة فرهنگ؛ با اتکا به آرای میشل فوکو. راهبرد فرهنگ، 2(7)، 7ـ30.
ناروئی نصرتی، بشیری، ابوالقاسم، احمدی، محمدرضا و میردریکوندی، رحیم (1402). مبانی روانشناسی اسلامی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
نقیب العطاس، سیدمحمد (1374). درآمدی بر جهانشناسی اسلامی. گروه مترجمان. تهران: مؤسسة مطالعات اسلامی.
References:
Sardar, Ziauddin (1987). The Future of Muslim Civilization. Mansell Publishing Limited. London and New York: Pelanduk Publications
Parhizkar, Gholam Reza. (2026) Definitions of Methodology in the Islamic Humanities and Related Questions. Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 17(2), 59-83 https://doi.org/10.22034/marefatefarhangi.2026.5002338.