Explaining the relationship between theoretical foundations and practical patterns of progress is one of the fundamental challenges in Islamic humanities. Ayatollah Mesbah Yazdi's thought, due to its reliance on the originality of the abstract self and its definition of evolution as a spiritual matter, has unique capacities for producing an alternative model of progress. Using a descriptive-analytical method and a rational reconstruction approach, this research aims to explain the relationship between anthropological foundations and the pattern of progress and its knowledge requirements from his perspective. Utilizing deductive logic, in this process, an attempt has been made to discover the binding implications of Ayatollah Mesbah Yazdi's anthropological principles in the field of policymaking and humanities and to formulate them in the form of a coherent model. The research findings show that there is a logical connection between the fundamental anthropological layers, macro strategies, and knowledge models. According to this model, applying anthropological principles to development issues leads to two related outcomes: First, at the level of the progress model (P), it leads to the inference of a culture-oriented model in which spiritual evolution (divine proximity) is the ultimate goal and material progress has the status of an instrument; second, at the level of knowledge requirements (K), the logical association of this model with the necessity of transformation in the humanities and the production of indigenous-Islamic progress knowledge is proven. The article argues that, due to the contradiction between subject and purpose, secular development knowledge is inherently ineffective for guiding the paradigm of excellence-oriented progress, and that epistemological revision in the humanities is not a choice but a structural necessity.
Title :تبیین نسبت مبانی انسانشناختی با الگوی پیشرفت فرهنگمحور و اقتضائات دانشی آن از دیدگاه آیتالله مصباح یزدی*
Abstract:
تبیین نسبت میان مبانی نظری و الگوی عملی پیشرفت، از چالشهای بنیادین در علوم انسانی اسلامی است. اندیشة آیتالله مصباح یزدی به دلیل ابتنا بر اصالت نفس مجرد و تعریف تکامل بهمثابة امری معنوی، واجد ظرفیتهای منحصربهفردی برای تولید الگوی بدیل پیشرفت است. این پژوهش با هدف تبیین نسبت مبانی انسانشناختی با الگوی پیشرفت و اقتضائات دانشی آن از دیدگاه ایشان از روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد بازسازی عقلانی انجام شده است. در این فرآیند، با بهرهگیری از منطق استنتاجی، تلاش شده تا دلالتهای التزامی مبانی انسانشناختی آیتالله مصباح یزدی در حوزة سیاستگذاری و علوم انسانی کشف و در قالب یک الگوی منسجم صورتبندی شود. یافتههای پژوهش نشان میدهد که میان لایههای بنیادین انسانشناختی با راهبردهای کلان و الگوی دانشی، یک تلازم منطقی برقرار است. بر اساس این مدل، اعمال مبانی انسانشناختی بر مسائل پیشرفت، منجر به دو خروجی متلازم میگردد: نخست، در سطح الگوی پیشرفت (P)، منجر به استنتاج الگوی فرهنگمحور میشود که در آن تکامل معنوی (قرب الهی) غایت اصیل و پیشرفت مادی واجد حیثیت ابزاری است؛ دوم، در سطح اقتضائات دانشی (K)، تلازم منطقی این الگو با ضرورت تحول در علوم انسانی و تولید دانش پیشرفت بومی ـ اسلامی اثبات میگردد. مقاله استدلال میکند که به دلیل تباین موضوعی و غایتی، دانش توسعة سکولار ذاتاً برای راهبری در الگوی پیشرفت تعالیمحور ناکارآمد بوده و بازنگری معرفتشناختی در علوم انسانی، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت ساختاری است.
توکلی، محمدجواد (۱۴۰۱). ساختار انگیزشی انسان اقتصادی با تأکید بر اندیشههای آیتالله مصباح یزدی. معرفت اقتصاد اسلامی، ۱۳(۲)، ۲۵ـ۴۲.
ثابت، سیدعبدالحمید، نظری، نصرالله و نظری، محمدعلی (1394). پیشرفت در اسلام. قم: مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی(ص) و مرکز پژوهشی کاربردی اقتصادی اجتماعی قدر.
جلیلیفر، علیرضا و الهیراد، صفدر (۱۴۰۰). نقش هدف و کمال نهایی انسان در علوم انسانی اسلامی بر اساس دیدگاه آیتالله مصباح یزدی. معرفت فرهنگی اجتماعی، ۱۳(۱)، ۹۳ـ۱۰۸.
حقیقی، ایمان (۱۳۸۹). فراز و نشیبها در نظریات اقتصاد توسعه. راهبرد، 2(۵)، ۸۷ـ۱۱۴.
خامنهای، سیدعلی (23/03/1391). بیانات در دیدار جوانان استان خراسان شمالی. دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای(ره). https://khl.ink/f/
خامنهای، سیدعلی (25/02/1386). بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد. https://khl.ink/f/
خامنهای، سیدعلی (27/02/1388). بیانات در دیدار استادان و دانشجویان کردستان. دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای(ره). https://khl.ink/f/
رجبی، محمود (۱۳۸۱). انسانشناسی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
سلیمانی امیری، عسکری و گنجخانی، آسیه (۱۳۹۶). بررسی چیستی علوم انسانی اسلامی از دیدگاه آیتالله مصباح یزدی. آیین حکمت، ۹(۳۳)، ۵۷ـ۷۸.
شرفالدین، سیدحسین (۱۴۰۳). تأثیرات متقابل فرد و جامعه از دیدگاه آیتالله مصباح یزدی. معرفت فرهنگی اجتماعی، ۱۵(۳)، ۷ـ۲۶.
صدر، سیدمحمدباقر (۱۴۲۴ق). اقتصادنا. تحقیق: لجنة التحقیق التابعة للمؤتمر العالمی للإمام الشهید الصدر. قم: مرکز الأبحاث والدراسات التخصّصیة للشهید الصدر.
عالمیان، علیاکبر و عبدالمحمدی، حسین (۱۴۰۲). موانع پیشرفت جوامع اسلامی از منظر علامه محمدتقی مصباح یزدی. مطالعات معرفی در دانشگاه اسلامی، ۲۷(۹۴)، ۲۵ـ۴۸.
فصیحی، امانالله، نظری، نصرالله، نظری، محمدعلی و جوادی، علی (1393). مبانی انسانشناسی پیشرفت. قم: مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی(ص).
قنبری، فرجالله علی (۱۳۹۷). نظریات و الگوهای توسعه و کاربری آنها در ایران اسلامی. سیاست کاربردی، ۱(1)، ۲۵ـ۳۹.
مصباح یزدی، محمد تقی (۱۳۸۷ب). نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی (02/02/1372). وظیفة جوان انقلابی در راه توسعة علوم انسانی اسلامی. پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی.
مصباح یزدی، محمدتقی (04/02/1393). نقش فرهنگ در زندگی انسان. پایگاه اطلاعرسانی حوزه. https: //noo. rs/N2Qms
مصباح یزدی، محمدتقی (06/10/1397). فرهنگ دینی، پادزهر معضلات اجتماعی. پایگاه اطلاعرسانی آثار حضرت آیتالله مصباح یزدی.
مصباح یزدی، محمدتقی (07/06/1394). معیارهای پیشرفت و توسعه از دیدگاه قرآن. پایگاه اطلاعرسانی آثار حضرت آیتالله مصباح یزدی.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۷۶). اخلاق در قرآن. تحقیق و نگارش: محمدحسین اسکندری. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۷۶). تهاجم فرهنگی. تحقیق و نگارش: عبدالجواد ابراهیمی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۷۹). جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن. تهران: شرکت چاپ و نشر بین الملل سازمان تبلیغات اسلامی.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۸۲). خودشناسی برای خودسازی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۸۷الف). پیشنیازهای مدیریت اسلامی. تحقیق و نگارش: غلامرضا متقی فر. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۸۸الف). انسانشناسی (در مجموعه مشکات). قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۸۸ب). انسانشناسی در قرآن. تهیه و تنظیم: محمود فتحعلی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی (1392). رابطة علم و دین. تحقیق و نگارش: علی مصباح. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی (1394). فلسفة اخلاق. تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی (1397). تکامل در انسانیت و رسیدن به قرب الهی، همان پیشرفت حقیقی است. پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی.
مصباح یزدی، محمدتقی (16/07/1394). جایگاه آموزههای اسلامی در امور مدیریتی. پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی.
مصباح یزدی، محمدتقی (28/10/1392). پیشرفتهایی که برای رفاه زندگی است حیوانی است. مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی. https://www.cgie.org.ir/fa/news/.
مصباح یزدی، محمدتقی (بیتا). کلمة حول فلسفة اخلاق. قم: مؤسسة در راه حق.
مصباح یزدی، محمدتقی(13/07/1388). مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)؛ گامی در مسیر تولید علوم انسانی اسلامی. پایگاه اطلاعرسانی آثار آیتالله مصباح یزدی.
نورث، داگلاس سی و وینگاست، بری آر (۱۳۹۷). تشکلها و ایجاد تعهد: تحول نهادهای حاکم بر انتخاب عمومی در انگلستان قرن هفدهم. ترجمة اصلان قوجانی. تهران: پویش فکری توسعه.
یزدانی، مهدی و پارسانیا، حمید (۱۴۰۳). مقایسة رویکرد روششناختی فردگرایی در نظریة «مبادلة اجتماعی» جورج هومنز با رویکرد «فردگرایی» استاد مصباح یزدی». معرفت فرهنگی اجتماعی، ۱۵(۳)، ۲۷ـ۴۴.
Fasihi, Amanollah, Eyzanlou, Omid. (2026) Explaining the Relationship between Anthropological Foundations and the Culture-based Progress Model and its Knowledge Requirements from the Perspective of Ayatollah Mesbah Yazdi (RH)*. Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 17(3), 49-72 https://doi.org/10.22034/marefatefarhangi.2026.5003029.
Amanollah Fasihi; Omid Eyzanlou."Explaining the Relationship between Anthropological Foundations and the Culture-based Progress Model and its Knowledge Requirements from the Perspective of Ayatollah Mesbah Yazdi (RH)*". Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 17, 3, 2026, 49-72
Fasihi, A, Eyzanlou, O.(2026) 'Explaining the Relationship between Anthropological Foundations and the Culture-based Progress Model and its Knowledge Requirements from the Perspective of Ayatollah Mesbah Yazdi (RH)*', Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 17(3), pp. 49-72
Fasihi, A, Eyzanlou, O. Explaining the Relationship between Anthropological Foundations and the Culture-based Progress Model and its Knowledge Requirements from the Perspective of Ayatollah Mesbah Yazdi (RH)*. Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 2026; 17(3): 49-72