Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, Volume 17, Issue 1, No 65, Year 2026 , Pages 93-114

    A Reappraisal and Critical Examination of Taha Hussein’s Sociological Analysis of the 35 AH Revolution

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ ABDULLAH ZAKI / PhD in Sociology, Imam Khomeini Education and Research Institute, Qom, Iran / zakighaznavi@gmail.com
    Ghasem Ebrahimi pour / Associate Professor of Sociology, Imam Khomeini Education and Research Institute, Qom, Iran / ebrahimipour@iki.ac.ir
    dor 20.1001.1.20088582.1404.17.1.4.6
    doi 10.22034/marefatefarhangi.2025.5002967
    Abstract: 
    The revolution of 35 AH, which culminated in the assassination of Uthman ibn Affan, constitutes one of the most complex and influential episodes in Islamic history. In the aftermath of this event, the Islamic world was afflicted by numerous crises and civil strifes. Taha Hussein, a student of Émile Durkheim and a prominent Egyptian modernist thinker, addressed this historical period in his works from a sociological perspective. Employing an analytical method, the present study first explicates the methodological foundations and reconstructs the explanatory dimensions of Hussein’s theory, and then proceeds to a critical examination of its methodological premises. The central question of the research is whether Hussein’s analysis, despite its sociological depth, is capable of providing a comprehensive explanation of this complex historical event. The findings indicate that due to several serious methodological and theoretical deficiencies, this approach fails to offer a complete account of the event. Although Hussein’s analysis is successful in identifying the background conditions and enabling causes, it proves inadequate in explaining the agentive causes and the conscious actions of historical actors on the basis of an Islamic worldview.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :بازخوانی و بررسی انتقادی تحلیل جامعه‌شناختی طه حسین از انقلاب سال ۳۵ ق.
    Abstract: 
    انقلاب سال ۳۵ هجری که به قتل عثمان‌بن‌عفان منجر شد، یکی از مقاطع پیچیده و تأثیرگذار در تاریخ اسلام به‌شمار می‌رود. جهان اسلام پس از این انقلاب دچار آسیب‌ها و فتنه‌های پرشماری شد. طه حسین، شاگرد دورکیم و اندیشمند نوگرای مصری،‌ در آثار خود با رویکرد جامعه‌شناختی به این مقطع از تاریخ اسلام پرداخته است. در این نوشتار با بهره‌گیری از روش‌ تحلیلی، ضمن بیان مبانی روشی و بازخوانی ابعاد تبیینی نظریۀ طه حسین،‌ به بررسی ـ تحلیلی ـ انتقادی مبانی روش‌شناختی آن پرداخته شده است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که آیا تحلیل طه حسین با وجود عمق جامعه‌شناختی، قادر به تبیین کامل این رویداد پیچیدۀ تاریخی بوده است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که این تحلیل نظری به دلیل برخی کاستی‌های جدی روش‌شناختی و مبنایی نتوانسته تبیین کاملی از این واقعه ارائه دهد. تحلیل طه حسین اگرچه در شناسایی زمینه‌ها و علل فراهم‌آور موفق بوده، اما در تبیین علل فاعلی و کنش‌های آگاهانه بازیگران بر اساس جهان‌‌بینی اسلامی ناتوان است.
    References: 
    • قرآن کریم.
    • امینی،‌ عبدالحسین (۱۳۸۷). الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب. بیروت: موسسة الاعلمی للمطبوعات.
    • آئینه‌وند، صادق و علوی، مریم (۱۳۸۹). دیدگاه طه حسین پیرامون مشروعیت خلافت اموی. تاریخ اسلام، 11(۴۳ و ۴۴)‌، ۳۱ـ۶۳.
    • آل‌بویه لنگرودی، عبدالعلی و شیخی قلات، سریه (۱۳۹۵). کارکرد نشانه‌های تأکید در زبان عربی معاصر و معادل‌یابی آن در زبان فارسی (با تکیه بر ترجمۀ کتاب الأیّام طه حسین و مقدمة للشعر)، پژوهش‌های ترجمه در زبان و ادبیات عربی، ۶(۱۴)، ۱۳ـ۴۰.
    • پارسانیا، حمید (۱۳۹۷). حدیث پیمانه؛ پژوهشی در انقلاب اسلامی. قم: دفتر نشر معارف.
    • تسلیمی طهرانی، رضا و پارسانیا، حمید (۱۳۹۹). نقد و بررسی قرائت طه حسین از اندیشه‌های ابن‌خلدون (ابن‌خلدون؛ جامعه‌شناسی مدرن یا متفکری اشعری؟). روش‌شناسی علوم انسانی، ۲۶(۱۰۵) ۱۹ـ۳۳.
    • ثنایی، حمیدرضا و مجتهدی، مهدی (۱۳۹۷). دو گزارش از یک واقعۀ تاریخی: مطالعۀ تطبیقی نگاه طه حسین و مارتین هیندز به قتل خلیفۀ سوم. تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، 9(۳۱)، ۴۷ـ۷۴.
    • الجابری، محمد عابد (۲۰۰۴). العقل السیاسی العربی: محدداته وتجلیاته. بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة.
    • جعیط، هشام (۲۰۰۸). الفتنة جدلیة الدین و السیاسة فی الإسلام المبکر. بیروت: دار الطلیعه.
    • الجنیدی، انور (۱۹۷۷). طه حسین؛ حیاته و فکره فی میزان الاسلام. مصر: دار النصر للطباعة الاسلامیة.
    • حسین، طه (۱۳۶۳). انقلاب بزرگ. ترجمۀ سیدجعفر شهیدی.‌ تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی علی‌اکبر علمی.
    • حسین، طه (۱۳۶۳). آن روزها. ترجمۀ حسین خدیو جم. تهران: سروش.
    • حسین، طه (۱۹۵۱). الفتنة‌ الکبری. مصر: دار المعارف.
    • دکارت، رنه (بی‌تا). گفتار در روش راه بردن عقل. ترجمۀ محمدعلی فروغی. تهران: کانون تألیف و ترجمه.
    • سلیمی، علی و ظفری، پژمان (۱۳۹۴). بینامتنیت قرآنی در اسلوب، واژگان و موسیقی کتاب «الایام» طه حسین. پژوهش‌های قرآنی در ادبیات، ۳، ۱۹ـ۴۰.
    • طبری، محمد بن جریـر (1362). تاریخ طبری. ترجمـۀ ابوالقاسـم پاینـده. تهران: اساطیر.
    • عزیزیان، مریم (۱۴۰۰). حکم الإمام علی؟ع؟ من منظور المعاصرین السنة دراسة وجهة نظر طه حسین نموذجاً. آفاق الحضارة الاسلامیة، ۱(۴۷)، ۲۲۹ـ۲۵۸.
    • عماره، محمد (۱۴۳۵ق). طه حسین من الانبهار بالغرب الی الانتصار للاسلام. مصر: الازهر.
    • عنایت، حمید (۱۳۷۶). سیری در اندیشۀ سیاسی عرب. تهران: امیر کبیر.
    • مادلونگ، ولفرد (۱۳۸۵). جانشینی حضرت محمد؟ص؟؛ پژوهشی پیرامون خلافت نخستین. ترجمۀ احمد نمایی و دیگران. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
    • محمدرضایی، علیرضا و بیاتی، اکرم (۱۳۹۸). احساس حقارت و سبک زندگی در کتاب الایام طه حسین (بررسی روان‌شناسانه بر اساس نظریۀ آلفرد آدلر). پژوهش‌نامۀ نقد ادب عربی، ۱۹، ۲۹۱ـ۳۱۶.
    • محمد‌شاکر، محمود (بی‌تا). جمهرة مقالات الاستاذ محمود محمدشاکر. گردآوردنده: عادل سلیمان جمال. قاهره: مکتبة الخانجی.
    • نظری، علی (۱۳۷۳). بررسی و آثار طه حسین در ادب عربی. کیهان فرهنگی،‌ ۱۱۴، ۲۴ـ۲۷.
    • یعقوبی، احمد بن اسحاق (۱۳۸۲). تاریخ یعقوبی. ترجمۀ محمدابراهیم آیتی. تهران: علمی و فرهنگی.
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    ZAKI, ABDULLAH, Ebrahimi pour, Ghasem. (2026) A Reappraisal and Critical Examination of Taha Hussein’s Sociological Analysis of the 35 AH Revolution. Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 17(1), 93-114 https://doi.org/10.22034/marefatefarhangi.2025.5002967.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    ABDULLAH ZAKI; Ghasem Ebrahimi pour."A Reappraisal and Critical Examination of Taha Hussein’s Sociological Analysis of the 35 AH Revolution". Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 17, 1, 2026, 93-114

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    ZAKI, A, Ebrahimi pour, G.(2026) 'A Reappraisal and Critical Examination of Taha Hussein’s Sociological Analysis of the 35 AH Revolution', Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 17(1), pp. 93-114

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    ZAKI, A, Ebrahimi pour, G. A Reappraisal and Critical Examination of Taha Hussein’s Sociological Analysis of the 35 AH Revolution. Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 2026; 17(1): 93-114