Using a narrative review method, this study critically examines the views of Iranian intellectual currents regarding the Islamic Revolution and modernity. Its objective is to identify the analytical shortcomings of non-seminary intellectual thought and to bring greater conceptual coherence to their theoretical frameworks. To this end, a typology of Iranian intellectuals is first presented, followed by the articulation of relevant critiques based on the major themes advanced by each type. The findings indicate that the critiques directed at the first and second types (which share a critical stance toward the Revolution) include deficiencies such as insufficient attention to the rational foundations of the Revolution, ambiguity in the concept of “Iranian modernity,” presupposing religion to be non-ideological, portraying the ideology of the Revolution as eclectic, and neglecting its existential foundations. The critiques concerning the third and fourth types (which share an affinity with the Revolution) include the defensive nature of their intellectual framework, ambiguity regarding how the Islamic Revolution contributed to the decline of the West, inadequate attention to the capacities of cultural Islam, and the absence of constructive programs for engaging with modernity.
Title :تحلیلی انتقادی بر آرای جریان روشنفکری ایرانی در باب انقلاب اسلامی و مدرنیته (با تأکید بر روشنفکران پساانقلاب)
Abstract:
این پژوهش با روش مروری روایتی، به بررسی انتقادی آرای جریان روشنفکری ایرانی دربارة انقلاب اسلامی و مدرنیته میپردازد. هدف آن، بیان کاستیهای تحلیلی اندیشة روشنفکران غیرحوزوی و نزدیک کردن چارچوبهای مفهومی ایشان است. برای دستیابی به این هدف، ابتدا گونهشناسی از روشنفکران ایرانی ارائه شده و سپس بر اساس مهمترین مباحث مطرحشده از سوی هرگونه، نقدهای مرتبط طرح گردیده است. یافتهها نشان میدهد که نقدهای وارد بر گونههای اول و دوم (که در نقد انقلاب اشتراک دارند) شامل نقصانهایی چون عدم توجه کافی به ابعاد دلیلی انقلاب، ابهام در مفهوم مدرنیتۀ ایرانی، دین را غیرایدئولوژیک پیشفرض گرفتن، التقاطی پنداشتن ایدئولوژی انقلاب و غفلت از بسترهای وجودی آن است. همچنین نقدهای مربوط به گونههای سوم و چهارم (که در همسویی با انقلاب مشترکاند) عبارتاند از: تدافعی بودن چارچوب فکری، ابهام در چگونگی تأثیر انقلاب اسلامی بر افول غرب، عدم توجه وافی به ظرفیتهای اسلام فرهنگی و فقدان طرحهای ایجابی در مواجهه با مدرنیته.
زیبا کلام، صادق، فعال، احمد و توحیدفام، محمد (1402). تبارشناسی توسعه در ایران معاصر با تکیه بر تحلیل ناپیوستگی مدرنیته و مدرنیزاسیون. مطالعات اجتماعی ایران، 17(2)، 57ـ79.
سعید، ادوارد (1380). نقش روشنفکر. ترجمة حمید عضدانلو. تهران: نشر نی.
سروش، عبدالکریم (1390). 33 سال انقلاب بیتئوری. سایت عبدالکریم سروش (www.drsoroush.com).
شریعتی، علی (1358). تجدد و تمدن. تهران: مؤسسة فرهنگی دکتر شریعتی.
شریعتی، علی (1359). تاریخ و شناخت ادیان. تهران: تشیع.
شریعتی، علی (1398). بازشناسی هویت ایرانی ـ اسلامی، تهران: سپیده باوران.
شریعتی، علی (1375). اسلامشناسی. تهران: قلم.
شریعتی، علی (1378). ما و اقبال. تهران: الهام.
شایگان، داریوش (1373). ایدئولوژیک شدن سنت. ترجمة مهراد مهریان. کیان، 4(19)،
شجاعی زند، علیرضا (1383). تکاپوهای دین سیاسی. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
شجاعی زند، علیرضا (1393). ایدئولوژیک بودن دین. قبسات، 19(71)، 147ـ174.
طباطبایی، سیدجواد، 1374، ابن خلدون و علوم اجتماعی، تهران، طرح نو
طباطبایی، سیدجواد (1401). انقلاب ملی در انقلاب اسلامی. صدای اندیشه ـ صدا نت ـ
طالبان، محمدرضا (1393). روششناسی مطالعات انقلاب با تأکید بر انقلاب اسلامی. تهران: پژوهشکدة امام خمینی(ره).
علایی، محمدحسن و وثوقی، منصور (1397). تحلیل اندیشههای شریعتی در ارتباط با تفکر غیرتئولوژیک ـ غیرسکولار، جامعهپژوهی فرهنگی، 9(29)، 73ـ93.
عنایت، حمید (1377). انقلاب اسلامی، مذهب در قالب ایدئولوژی سیاسی. اطلاعات سیاسی و اقتصادی، 137ـ138، 42ـ51.
فی، برایان (1393). فلسفة امروزین علوم اجتماعی. ترجمة خشایار دیهیمی. تهران: طرح نو.
فردید، سیداحمد (1386). آرا و عقاید سیداحمد فردید (مفردات فردیدی). به کوشش: سیدموسی دیباج. تهران: علم.
فردید، سیداحمد (1381). دیدار فرهی و فتوحات آخرالزمان. به کوشش: محمد مددپور. تهران: نظر.
فعال، احمد، زیبا کلام، صادق و توحیدفام، محمد (1402). تبارشناسی توسعه در ایران معاصر با تکیه بر ناپیوستگی مدرنیته و مدرنیزاسیون. مطالعات اجتماعی ایران، 17(2)، 57ـ79.
گواهی، عبدالرحیم (1374). ریشههای انقلاب از دیدگاه نویسندگان غربی. مجموعه مقالات سمینار انقلاب اسلامی و ریشههای آن. قم: نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاهها.
گیدنز، آنتونی (1387). فراسوی چپ و راست. ترجمة محسن ثلاثی. تهران: علمی.
گروهی از نویسندگان زیر نظر محمد توکل (1399). جامعهشناسی معرفت. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
مددپور، محمد (1372). خودآگاهی تاریخی. تهران: سازمان تبلیغات.
مطهری، مرتضی (1368). پیرامون انقلاب اسلامی. تهران: صدرا.
ملکیان، مصطفی (1401). اصلاحپذیری حکومت. مجلة جدال. کد خبر 7404.
محمدنژاد، ایران و حسام قاضی، روژان (1399). مدرنیتة ایرانی، نقدی بر دیدگاه علی میرسپاسی. علوم اجتماعی، 27(91)، 79ـ112.
مدرنیته و مدرنیسم؛ مجموعه مقالاتی در سیاست، فرهنگ و نظریة اجتماعی (1379). ترجمة حسینعلی نوذری. تهران: نقش جهان.
موسوی خمینی، سیدروحالله (1385). صحیفة امام. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
نجفی، موسی (1383). فلسفة تجدد در ایران. تهران: بینالملل.
نورای مکرم دوست، امیر (1388). انقلاب اسلامی ایران، سنت و تجدد. پژوهشنامة متین، 11(45)، 127ـ152.
وحدت، فرزین (1385). رویاروی فکری ایران با مدرنیت. ترجمة مهدی حقیقتخواه. تهران: ققنوس.
هاشمی، محمدمنصور (1389). آمیزش افقها (منتخباتی از آثار داریوش شایگان). تهران: فرزان روز.
هنری لطیفپور، یدالله (1380). فرهنگ سیاسی شیعه و انقلاب اسلامی. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
هانتیگتون، ساموئل (1375). سازمان سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی. ترجمة محسن ثلاثی. تهران: علم.
References:
Bougioukas, K. I., Pamporis, K., Vounzoulaki, E., Karagiannis, T. & Haidich, A. B. (2022). Types and associated methodologies of overviews of reviews in healthcare: a methodological study with published examples. Journal of Clinical Epidemiology.
Ferrari, R. (2015). Writing narrative style literature reviews. Medical writing, 24 (4), 230-235.
Foucault, M. & Deleuse, G. (1973) Intellectuals and Power-TeIos 16.
Meshkati, Sadegh, Sharafoddin, Seyyed hosein. (2026) A Critical Analysis of Iranian Intellectual Currents on the Islamic Revolution and Modernity (with Emphasis on Post-Revolutionary Intellectuals). Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 17(1), 71-91 https://doi.org/10.22034/marefatefarhangi.2025.5001610.
Meshkati, S, Sharafoddin, S.(2026) 'A Critical Analysis of Iranian Intellectual Currents on the Islamic Revolution and Modernity (with Emphasis on Post-Revolutionary Intellectuals)', Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 17(1), pp. 71-91
Meshkati, S, Sharafoddin, S. A Critical Analysis of Iranian Intellectual Currents on the Islamic Revolution and Modernity (with Emphasis on Post-Revolutionary Intellectuals). Ma`rifat-e Farhangi Ejtemai, 2026; 17(1): 71-91