شيوه‌هاي كارآمد نظارت اجتماعي و زمينه‌هاي آن در نهج‌البلاغه

سال نهم، شماره دوم، پياپي 34، بهار 1397

محمود كريمي / دانشيار رشته علوم قرآن و حديث دانشگاه امام صادق عليه السلام     karimiimahmoud@gmail.com
مهناز آل‌علي / دانشجوي دكتري علوم نهج‌البلاغه پيام‌نور واحد تهران جنوب     aleali.mahnaz@gmail.com
دريافت: 11/12/1396 ـ پذيرش: 20/05/1397
چکيده
اهميت نظارت اجتماعي به‌منظور جلو‌گيري از انحراف افراد و گروه‌ها در جامعة اسلامي، با توجه به توصيه‌هاي موجود در متون ديني و تنوع طرق آن، اعم از نظارت الهي، فردي، سازماني و همگاني روشن مي‌گردد. بخشي از نظارت همگاني که برخاسته از مسئوليت آحاد جامعه در قبال يکديگر است، در قالب دو فريضة «امر به معروف و نهي از منکر» تبلور مي‌يابد. به‌‌رغم اهميت بحث و تلاش فراوان در اين زمينه، به نظر مي‌رسد امر به معروف و نهي از منکر به طرق فقهي و سنتي تأثير لازم و کافي را بخصوص در ميان نسل جوان ندارد. ازاين‌رو، اين پژوهش با توجه به آموزه‌هاي نهج‌البلاغه، به دنبال يافتن شيوه‌هايي بديع و کارآمد در نظارت اجتماعي، در کنار امر به معروف و نهي از منکر به مفهوم فقهي آن است که البته آثار و نتايج مورد انتظار از امر به معروف و نهي از منکر را نيز با خود دارد. با واکاوي در نهج‌البلاغه درمي‌يابيم، علاوه بر امر و نهي مستقيم به‌عنوان يکي از شيوه‌هاي نظارت اجتماعي، امام عليه السلام به شکل غيرمستقيم، افراد را به خوبي‌ها دعوت و از بدي‌ها منع مي‌کند. روش غيرمستقيم بر اساس زمان، مکان، و مخاطب، به انحاي مختلف ترغيب، توبيخ، دعا، نفرين، ابراز شگفتي، بيان پرسش، موعظه و... توسط امام علي عليه السلام استفاده شده است. اين پژوهش به روش توصيفي- تحليلي، شيوه‌هاي مختلف نظارت و کنترل اجتماعي را در نهج‌البلاغه بررسي كرده است.
کليدواژه‌ها: نهج‌البلاغه، نظارت اجتماعي، روش مستقيم نظارت، روش‌هاي غيرمستقيم نظارت.