مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) 2026 07 23 انواع ساختار و انواع عاملیت: تلفیقی نظری برای مطالعه سازمان‌های اجتماعی کار 5003812 10.22034/marefatefarhangi.2026.5003812 FA عبدالحمید بیات 0000-0002-7539-1582 علی انتظاری 0000-0002-8798-8511 اسماعیل عالی زاد 0000-0002-3375-4832 Journal Article 2026 04 08 The problem of the relationship between structure and agency is one of the foundational and controversial issues in social theory, exerting a direct influence on the quality of analyses concerning phenomena such as labor organizations. This controversy originates in philosophy and has significantly shaped other human sciences, including sociology. Existing theories—from agency-centered to structuralist approaches, as well as various integrative perspectives—have not succeeded in moving satisfactorily beyond this entrenched dualism. Drawing on an analytical-developmental research method and a critical rereading of classical and contemporary texts alongside Islamic intellectual traditions, this article proposes a new conceptual framework entitled the “Theory of the Levels of Structure and the Levels of Agency.” The primary innovation of this theory lies in its differentiation among “types of structure” (expansive/restrictive; dense/subtle) and “types of agency” (formulated on the basis of concepts from Mullā Ṣadrā’s transcendent wisdom, including gradation, intensification, and existential amplitude). It also introduces “mediating factors” (such as the individual’s positionality, the integrative element, and the architects of structure). This framework enables a dynamic and hierarchical analysis of the interplay between structure and agency. In doing so, it channels concepts drawn from Ṣadrian philosophy into the field of sociology within an interdisciplinary study. The application of this theory to the analysis of the Jihad-e Sazandegi organization demonstrates how a distinctive combination of a subtle and expansive structure with forms of agency characterized by high degrees of existential strength and amplitude—illuminated by mediating factors such as the ideal of constructive development—contributed to the emergence of an effective revolutionary institution. مسئله نسبت میان «ساختار» و «عاملیت» از مباحث بنیادین و مناقشه‌برانگیز در نظریه‌های اجتماعی است که به‌طور مستقیم بر کیفیت تحلیل پدیده‌هایی مانند سازمان‌های کار تأثیر می‌گذارد. این مناقشه برخاسته از فلسفه است و در سایر علوم انسانی، از جمله جامعه‌شناسی اثر گذاشته است. نظریه‌های موجود، از عاملیت‌محور تا ساختارگرا و رویکردهای تلفیقی، نتوانسته‌اند به‌طور رضایت‌بخشی از دوگانه‌انگاری فراتر روند. این مقاله با اتکا به روش تحقیق تحلیلی-تکوینی و با بازخوانی انتقادی متون کلاسیک، معاصر و اندیشه اسلامی، چارچوب مفهومی جدیدی با عنوان «نظریه مراتب ساختار و مراتب عاملیت» ارائه می‌دهد. نوآوری اصلی این نظریه، تفکیک «انواع ساختار» (موسع/مضیق، شدید/لطیف) و «انواع عاملیت» (بر اساس مفاهیم حکمت متعالیه ملاصدرا) و نیز معرفی «عوامل رابط» (جایگاه فرد، امر جامع و سازندگان ساختار) است. این چارچوب، امکان تحلیل پویا و مراتب‌مند از تعامل ساختار و عاملیت را فراهم می‌سازد. بدین ترتیب در مطالعه‌ای میان رشته‌ای، مفاهیم فلسفه صدرایی را در جامعه‌شناسی جریان داده است. کاربست این نظریه در تحلیل سازمان جهاد سازندگی نشان می‌دهد که چگونه ترکیب خاصی از یک ساختار لطیف و موسع با عاملیت‌های دارای قوت و سعه وجودی بالا، در پرتو عوامل رابطی مانند آرمان سازندگی، به خلق یک نهاد انقلابی کارآمد منجر شده است.