مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) 2026 07 23 بررسی سبک تربیت اجتماعی در قرآن کریم مبتنی بر تحلیل شبکه معناییِ «فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللَّهُ لَکُمْ» 5003607 FA نعمت الله فیروزی 0000000166922479 مهرو زینب چناری Journal Article 2026 02 02 This study aims to elucidate the semantic network of the Qur’anic phrase “Faafsuḥoo Yafsaḥillāhu Lakum” (Al-Mujadila, 11) and analyze its educational and social implications, relying on the exegetical views of both Sunni and Shi‘a scholars. The research is qualitative, employing a semantic network analysis complemented by a comparative analysis of exegetical perspectives. Data were collected through library research from primary and secondary tafsir sources. First, the etymology of fasḥ and the verse’s context were examined; then, diverse interpretations were extracted, categorized, and analyzed within an integrated conceptual network. Findings indicate that this Qur’anic directive embodies a multi-layered semantic flow centered on “mutual expansion” and structured into five main domains: 1) Ethical–jurisprudential (humility, social order), 2) Divine reward (worldly and spiritual opening), 3) Valuing knowledge (honoring scholars), 4) Social cohesion (social capital), and 5) Civilizational foundation of truth and justice (civilizational distinction, micro-level justice). These domains, in a hierarchical and goal-oriented relationship, provide an integrated model of social education that begins with individual conduct and culminates in justice-based civilization. The study concludes that fasḥ is not merely a social etiquette; it represents a foundational model in Qur’anic social engineering. With divine efficacy and the ability to integrate micro and macro levels, it demonstrates Islam’s simultaneous focus on ethical individual development and structural social formation, establishing the psychological and moral groundwork for macro-level justice. این پژوهش با هدف تبیین ساختار شبکه معنایی عبارت قرآنی «فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللَّهُ لَکُمْ» (مجادله/۱۱) و تحلیل دلالت‌های تربیتی ـ اجتماعی آن، با تکیه بر آرای تفسیری فریقین انجام شده است. تحقیق از نوع کیفی بوده و با روش «تحلیل شبکه معنایی» و تکمیل آن از طریق «تحلیل تطبیقی» دیدگاه‌های مفسران صورت گرفته است. داده‌ها به شیوه کتابخانه‌ای و از منابع تفسیری اولیه و ثانویه گردآوری شد. در این فرآیند، ابتدا معناشناسی ریشه «فسح» و سیاق آیه بررسی، سپس دیدگاه‌ها استخراج و در قالب شبکه‌ای مفهومی تحلیل گردید. یافته‌ها نشان می‌دهد که این دستور قرآنی واجد جریانی معنایی چندلایه با هسته مرکزی «گشایش دوسویه» است که در پنج ساحت اصلی سامان می‌یابد: ۱. اخلاقی ـ فقهی (تواضع و نظم اجتماعی)، ۲. پاداش الهی (گشایش دنیوی و اخروی)، ۳. ارزش علم (تکریم عالمان)، ۴. همبستگی اجتماعی، و ۵. بستر تمدنی حق و عدالت. این ساحت‌ها در پیوندی سلسله‌مراتبی، الگویی یکپارچه از تربیت اجتماعی ارائه می‌دهند که از رفتار فردی آغاز و به عدالت تمدنی ختم می‌شود. نتیجه آنکه «تفسّح» صرفاً یک ادب معاشرتی نیست، بلکه الگویی پایه در مهندسی تربیت اجتماعی قرآن با کارکردی عدالت‌ساز است.