مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت فرهنگی اجتماعی 2008-8582 17 4 2026 09 23 تقابل «انسان اقتصادی» نیولیبرال با «انسان خلیفة‌الله» در الگوی تربیتی شهید صدر* 99 112 5003541 10.22034/marefatefarhangi.2026.5003541 FA مریم السادات طباطبایی حصنی دانشجوی دکتری - گروه علوم تربیتی دانشگاه شاهد 67677777777 اکبر رهنما محسن فرمهینی فراهانی دانشیار - گروه علوم تربیتی دانشگاه شاهد 0000-0003-3673-1753 Journal Article 2026 01 08 The proliferation of neoliberal policies in recent decades has confronted educational systems with the challenges of the commodification of knowledge and the reduction of human standing to ‘human capital’. This study was conducted to critique the anthropological and economic foundations of neoliberalism in education and to propose an alternative framework based on Martyr Ṣadr’s thought. Employing a descriptive-analytical method and an ijtihādī approach, this study was undertaken. Data were gathered through library research from the primary works of Martyr Ṣadr (including Iqtisādunā and Al-Madrasah al-Qurʾāniyyah) and the texts of neoliberal theorists, and were then comparatively analyzed. The findings of the study indicate that neoliberalism, relying on the ‘Economic Man’ and instrumental rationality, has led to eliminative competition and the undermining of educational justice. In contrast, by introducing the model of the Khalīfat Allāh (‘Vicegerent of God’), Martyr Ṣadr regards the ultimate purpose of education as the realization of divine responsibility and human freedom. Educational analyses revealed that the concepts of takāful ijtimāʿī (‘social solidarity’) and tawāzun ijtimāʿī (‘social equilibrium’) in Martyr Ṣadr’s thought serve as an antidote to individualism and the educational stratification inherent in the neoliberal model. Furthermore, it was found that, contrary to the neoliberal model, the state in Martyr Ṣadr’s thought (the dawlat-i nābit) bears direct responsibility for securing the right to free and high-quality education in order to realize distributive justice. The results of the study indicate that, in order to overcome the educational crises caused by neoliberalism, it is necessary to shift the motivational system from ‘material profit’ to ‘spiritual transcendence’.By bridging personal interest and public interest, Martyr Ṣadr’s educational framework provides a context in which the school is not a competitive enterprise, but rather a center for the cultivation of moral virtues and the realization of social justice. گسترش سیاست‌های نیولیبرالیستی در دهه‌های اخیر، نظام‌های آموزشی را با چالش کالایی‌سازی دانش و تقلیل جایگاه انسان به «سرمایۀ انسانی» مواجه کرده است. این پژوهش با هدف نقد مبانی انسان‌شناختی و اقتصادی نیولیبرالیسم در آموزش‌وپرورش و ارائۀ الگوی جایگزین بر اساس اندیشۀ شهید صدر انجام شده است. این تحقیق با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد اجتهادی انجام گرفته است. داده‌ها به شیوۀ کتابخانه‌ای از آثار اصلی شهید صدر (از جمله اقتصادنا و المدرسة القرآنیه) و متون نظریه‌پردازان نیولیبرال استخراج و به‌صورت تطبیقی مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نیولیبرالیسم با تکیه بر «انسان اقتصادی» و عقلانیت ابزاری، منجر به رقابت حذفی و تضعیف عدالت آموزشی شده است. در مقابل، شهید صدر با طرح الگوی «انسان خلیفة‌الله»، غایت تربیت را تحقق مسئولیت الهی و حریت انسان می‌داند. تحلیل‌های تربیتی نشان داد که مفاهیم «تکافل اجتماعی» و «توازن اجتماعی» در اندیشۀ صدر، پادزهری برای فردگرایی و طبقاتی ‌شدن آموزش در مدل نیولیبرال هستند. همچنین مشخص گردید که دولت در اندیشۀ صدر (دولت نابت) برخلاف مدل نیولیبرال، مسئولیت مستقیم در تأمین حق آموزش رایگان و با کیفیت برای تحقق عدالت توزیعی دارد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که برای برون‌رفت از بحران‌های تربیتی ناشی از نیولیبرالیسم، ضرورت دارد نظام انگیزشی از «سود مادی» به «تعالی معنوی» تغییر یابد. الگوی تربیتی شهید صدر با پیوند میان نفع شخصی و مصلحت عمومی، بستری را فراهم می‌کند که در آن مدرسه نه یک بنگاه رقابتی، بلکه کانون رشد فضائل اخلاقی و تحقق عدالت اجتماعی است. https://marefatefarhangi.nashriyat.ir/sites/marefatefarhangi.nashriyat.ir/files/article-files/5003541-1793511463.pdf