مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت فرهنگی اجتماعی 2008-8582 17 4 2026 09 23 بررسی زمینه‌های اقتصادی و سیاسی انحرافات اجتماعی نخبگان (با تأکید بر نظریۀ علامه مصباح) 113 129 5003531 10.22034/marefatefarhangi.2026.5003531 FA غلامرضا شفق دانشجوی دکتری - جامعه شناسی فرهنگی، موسسه امام خمینی(ره) 0009-0003-2068-0330 Journal Article 2025 12 06 Adopting an interdisciplinary approach, this paper investigates the relationship between power, wealth, and the phenomenon of elite social deviance; by critiquing criminology’s traditional focus on the deviance of the underprivileged, it posits “elite deviance” as a central issue. Utilizing Islamic text content analysis (the Quran and Hadiths) alongside a re-reading of key conflict and critical sociological theories, it is argued that the powerful and the wealthy are not only less frequently “labeled” as deviant due to greater access to the instruments of social control, but inherently, through structural and psychological mechanisms, they foster broader and more consequential deviance. The findings indicate that this relationship is shaped through several primary pathways: I. Shaping dominant cultural discourses and defining norms; II. Creating and maintaining unjust economic structures (such as the usurious system and profit-driven capitalism); III. Reinforcing a sense of self-sufficiency, hubris, and the “lust for power” within the personality of the elites; IV. Capturing the instruments of formal control (professions, positions, and media). Ultimately, by presenting an integrated analytical model, the paper demonstrates how macro (structural) and micro (psychological) factors, in interaction with one another, generate a specific pattern of politico-economic deviance among the holders of power and wealth. This study underscores the necessity of shifting the focus of social control toward elite deviance, as well as the richness of Islamic foundations for formulating an Islamic social theory in this domain. این مقاله با رویکردی بین‌رشته‌ای به بررسی رابطۀ قدرت و ثروت با پدیدۀ کجروی اجتماعی نخبگان می‌پردازد و با نقد تمرکز سنتی جرم‌شناسی بر انحرافات محرومان، «کجروی نخبگان» را به‌عنوان مسئله‌ای محوری مطرح می‌سازد. با استفاده از روش تحلیل محتوای متون اسلامی (قرآن و احادیث) و نیز بازخوانی نظریه‌های کلیدی جامعه‌شناسی تضاد و انتقادی، استدلال می‌شود که قدرتمندان و ثروتمندان نه‌تنها به دلیل دسترسی بیشتر به ابزارهای کنترل اجتماعی، کمتر «برچسب» کجروی می‌خورند، بلکه به‌خودی‌خود، از طریق مکانیزم‌های ساختاری و روان‌شناختی، بسترساز انحرافات گسترده‌تر و پیامددارتری هستند. یافته‌ها نشان می‌دهد که این رابطه از طریق چند مسیر اصلی شکل می‌گیرد: ۱. شکل‌دهی به گفتمان‌های مسلط فرهنگی و تعریف هنجارها؛ ۲. ایجاد و حفظ ساختارهای اقتصادی ناعادلانه (مانند نظام ربوی و سرمایه‌داری سودمحور)؛ ۳. تقویت حس بی‌نیازی، غرور و «جنون قدرت» در شخصیت نخبگان؛ ۴. تصاحب ابزارهای کنترل رسمی (مشاغل، جایگاه‌ها، رسانه). مقاله در نهایت با ارائۀ یک مدل تحلیلی تلفیقی، نشان می‌دهد که چگونه عوامل کلان (ساختاری) و خرد (روان‌شناختی) در تعامل با یکدیگر، الگوی خاصی از کجروی‌های اقتصادی ـ سیاسی را در میان صاحبان قدرت و ثروت تولید می‌کنند. این پژوهش بر ضرورت جابه‌جایی کانون توجه کنترل اجتماعی به سمت انحرافات نخبگان و نیز غنای مبانی اسلامی برای تدوین یک نظریۀ اجتماعی اسلامی در این حوزه تأکید می‌ورزد. https://marefatefarhangi.nashriyat.ir/sites/marefatefarhangi.nashriyat.ir/files/article-files/5003531-1793511472.pdf