مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت فرهنگی اجتماعی 2008-8582 17 4 2026 09 23 جایگاه مفهوم قدرت و منطق تحول تاریخی در سیاست‌گذاری علوم انسانی اسلامی از خلال نقد و بررسی آرای میشل فوکو* 27 49 5003371 10.22034/marefatefarhangi.2026.5003371 FA محمدرضا قائمی نیک دانشیار - علوم اسلامی رضوی 0000-0001-7181-5782 Journal Article 2025 12 06 A survey of the published literature on humanities policymaking, particularly within the Western world, reveals that such scholarship emphasizes—alongside other factors—at least two pivotal components: the history of scientific transformation and power. Any given theory regarding the policymaking of the humanities is inherently constrained to articulate an analysis of the logic governing the historical evolution of these disciplines, which in turn depends fundamentally upon the meaning the policymaker attributes to the status of power. Employing a comparative methodological framework and anchoring the analysis in Michel Foucault’s treatment of these twin concepts, this paper demonstrates that policymaking in Islamic humanities must inexorably account for them. Following an exposition of these two concepts in Foucault’s corpus, and drawing upon the philosophical innovations of Ṣadr al-Muta'allihīn alongside contemporary Neo-Ṣadrrian thinkers—most notably ‘Allameh Tabataba’i —this study demonstrates that a coherent conception of power and the logic of historical scientific transformation can be reconstructed within the Islamic tradition to serve as the foundation for Islamic humanities policymaking. Furthermore, man’s ontological status as an intermediate species (nawʿ mutawassiṭ), the historical and societal realizability of ultimate archetypes (anwāʿ akhīrah), the validity of truth-grounded conventional constructs (iʿtibāriyāt), the substantial motion of the soul (al-ḥarakah al-jawhāriyyah), and the Islamic philosophers' conception of power collectively establish a rigorous foundation that renders the policymaking of Islamic humanities feasible—free from the pitfalls of historical relativism or the hegemonic antagonisms inherent to modern sciences. مروری بر آثار منتشره دربارۀ سیاست‌گذاری علوم انسانی، به‌ویژه در جهان غرب نشان می‌دهد که این دست آثار، حداقل بر دو مؤلفۀ تاریخ تحول علم و قدرت (در کنار مؤلفه‌های دیگر) تأکید دارند. هر نظریه‌ای دربارۀ سیاست‌گذاری علوم انسانی، ناگزیر از ارائۀ تحلیلی از منطق تحول تاریخی این علوم است و این تحلیل، خود وابسته به معنایی است که سیاست‌گذار از جایگاه قدرت ارائه می‌دهد. در این مقاله با بهره‌گیری از روش مطالعۀ تطبیقی و با تکیه بر این دو مفهوم در آرای میشل فوکو، نشان داده‌ایم که سیاست‌گذاری در علوم انسانی اسلامی نیز ناگزیر باید به این دو مفهوم توجه داشته باشد. پس از مروری بر این دو مفهوم در آرای فوکو، با تکیه بر نوآوری‌های صدرالمتألهین و متفکرین نوصدرایی معاصر، از جمله علامه طباطبائی، نشان داده‌ایم که می‌توان معنایی از قدرت و منطق تحول تاریخی علوم را در سنت اسلامی بازخوانی کرد تا مبنای سیاست‌گذاری علوم انسانی اسلامی قرار گیرد. نوع متوسط بودن انسان و امکان تحقق انواع اخیر در تاریخ و جامعه، امکان اعتباریات مبتنی‌بر حقیقت و حرکت جوهری نفس و تعریف حکمای مسلمان از قدرت به‌گونه‌ای است که امکان سیاست‌گذاری علوم انسانی اسلامی را بدون گرفتاری در نسبی‌گرایی تاریخی یا منازعات سلطه‌جویانۀ علوم مدرن فراهم می‌آورد. https://marefatefarhangi.nashriyat.ir/sites/marefatefarhangi.nashriyat.ir/files/article-files/5003371-1793511426.pdf