مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) 2026 07 09 بازخوانی مبانی علم دینی در اندیشه آیت‌اللّه مصباح یزدی و پیامدهای آن در تکوین علوم انسانی اسلامی 5002940 10.22034/marefatefarhangi.2026.5002940 FA علی اکبر زهره کاشانی 0000-0002-2024-020X Journal Article 2025 11 23 One of the fundamental issues in the field of Islamic human sciences is the question of the *possibility*, *nature*, and *method* of realizing religious knowledge. Ayatollah Mohammad-Taqi Misbah Yazdi is among the contemporary scholars who, through a philosophical-theological approach, has presented a coherent theory on this matter. He argues that Western human sciences are founded upon *materialistic*, *secular*, and *humanistic* presuppositions and therefore cannot, without a fundamental reconsideration of their foundations, meet the needs of an Islamic society. According to his view, the *Islamization of the human sciences* does not merely mean adding religious propositions to existing scientific frameworks but rather requires a complete reconstruction of the conceptual system, epistemological foundations, and scientific ends based on a *monotheistic worldview*. In this article, using an *analytical-critical* method, the philosophical foundations of Ayatollah Misbah Yazdi’s theory of religious knowledge—including its ontological, epistemological, and anthropological principles—are examined and analyzed. The study also explores the role of *reason*, *experience*, and *revelation* in the process of producing religious knowledge and its relationship with the methodology of modern human sciences. The findings indicate that his theory possesses the capacity to establish an alternative framework for Islamic human sciences—one that can both critique secular foundations and contribute to the formation of a new epistemic system. This analysis may open new horizons in the transformation of human sciences and the realization of a *new Islamic civilization*. یکی از مباحث بنیادین در حوزه علوم انسانی اسلامی، مسئله امکان، چیستی و روش تحقق علم دینی است. آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی از جمله اندیشمندان معاصر است که با رویکردی فلسفی‌ـ‌کلامی، نظریه‌ای منسجم در این زمینه عرضه کرده است. وی بر آن است که علوم انسانی غربی بر پیش‌فرض‌های مادی‌گرایانه، سکولار و اومانیستی استوارند و ازاین‌رو نمی‌توانند بدون بازنگری بنیادین در مبانی‌شان، پاسخ‌گوی نیازهای جامعه اسلامی باشند. بر اساس دیدگاه وی، اسلامی‌سازی علوم انسانی صرفاً به معنای افزودن گزاره‌های دینی به چارچوب علوم موجود نیست، بلکه نیازمند بازسازی کامل نظام مفهومی، مبانی معرفت‌‌‌شناختی و غایات علمی بر اساس جهان‌بینی توحیدی است. در این مقاله، با روشی تحلیلی‌ـ‌انتقادی، مبانی فلسفی نظریه علم دینی آیت‌الله مصباح یزدی شامل مبانی هستی‌‌‌شناختی، معرفت‌‌‌شناختی و انسان‌‌‌شناختی بررسی و تحلیل می‌شود. همچنین نقش عقل، تجربه و وحی در فرایند تولید علم دینی و نسبت آن با روش‌شناسی علوم انسانی مدرن مورد واکاوی قرار می‌گیرد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نظریه وی واجد ظرفیت تأسیس چارچوبی بدیل برای علوم انسانی اسلامی است که می‌تواند هم نقد مبانی سکولار را سامان دهد و هم به تولید نظام معرفتی نوین منجر شود. این تحلیل می‌تواند افق‌های تازه‌ای در روند تحول علوم انسانی و تحقق تمدن نوین اسلامی بگشاید.