مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت فرهنگی اجتماعی 2008-8582 17 4 2026 09 23 علم اجتماعی دینی و نیازهای انسانی * 71 97 5002888 10.22034/marefatefarhangi.2025.5002888 FA سیدحسین شرف الدین استاد - گروه جامعه‌شناسی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) 0000-0002-2490-0009 Journal Article 2025 10 19 Humanity is an intrinsically needy entity—indeed, in certain dimensions, the most existentially dependent being in existence; yet this status in no way contradicts its distinguished and singular standing as God’s honored creation (mukarram) and the finest of creatures (makhlūq-i aḥsan). The very exigencies of these needs have impelled human beings to adopt social life—whether through voluntary choice or necessity—for the purpose of their fulfillment, thereby driving them into relentless endeavor and striving. Social institutions, as the preeminent structural component of the social system, have been established for the fulfillment of shared and actualized needs. The formulation and implementation of national development programs by governments are principally directed toward addressing individual and societal needs with greater efficacy. Furthermore, the majority of social movements, uprisings, and revolutions manifest in protest against the modalities of fulfilling material and spiritual needs. Human needs exhibit a profound multiplicity and diversity across various perspectives. Moreover, contingent upon existential and intrinsic attributes as well as practical exigencies and imperatives pertaining to the sphere of gratification, these needs have drawn the theoretical engagement of numerous epistemic domains. This study aims to scrutinize the literature on human needs across various approaches, while elucidating the diverse modalities of engagement between religious and Islamic-oriented social science and this focal issue, alongside its distinguishing features from alternative paradigms. The methodology of this study in data collection—identifying, inferring, and extracting relevant themes from anthropological perspectives and positions within scientific and theological sources—is documentary (card-indexing), and in the analysis of findings, it relies on understanding, explanation, interpretation, and critical evaluation. انسان موجودی نیازمند و بلکه از جهاتی نیازمندترین موجود هستی است و این البته با ویژگی‌های برجسته و انحصاری او به‌عنوان موجود مکرم و مخلوق احسن خداوند منافاتی ندارد. وجود همین نیازها، او را به پذیرش انتخابی یا قهری زندگی اجتماعی با هدف تأمین آنها و تلاش و تکاپوی بی‌وقفه سوق داده است. نهادهای اجتماعی به‌عنوان برجسته‌ترین مؤلفۀ ساختاری نظام اجتماعی برای تأمین نیازهای مشترک و فعلیت‌یافته تمهید شده است. تدوین و اجرای برنامه‌های توسعۀ ملی توسط دولت‌ها عمدتاً با هدف پاسخ‌دهی هرچه بهتر به نیازهای فردی و اجتماعی صورت می‌گیرد. بیشتر جنبش‌ها، شورش‌ها و انقلابات اجتماعی در اعتراض به نحوۀ تأمین نیازهای مادی و معنوی تحقق می‌یابد. نیازهای انسان از منظرهای مختلف، تعدد و تنوع بسیار دارد. نیازها، همچنین بسته به ویژگی‌های وجودی و ذاتی و اقتضائات و الزامات عملی (مربوط به مقام ارضا)، التفات نظری حوزه‌های دانشی متعددی را به خود جلب کرده‌اند. این مطالعه درصدد است ضمن واکاوی ادبیات نیاز‌شناسی با رویکرد‌های مختلف، گونه‌های مختلف تعامل علم اجتماعی دارای رویکرد دینی و اسلامی با این موضوع کانونی و وجوه تمایز آن از سایر رویکردها را تشریح و تبیین کند. روش این مطالعه در مقام گردآوری داده‌ها (دیدگاه‌ها و مواضع انسان‌شناختی موجود در منابع علمی و الهیاتی)، شناسایی، استنباط و استخراج مضامین مربوط، اسنادی (فیش‌نگاری)، و در مقام تحلیل یافته‌ها، تفهم، تبیین و تفسیر و ارزیابی انتقادی آنهاست. https://marefatefarhangi.nashriyat.ir/sites/marefatefarhangi.nashriyat.ir/files/article-files/5002888-1793511450.pdf